Sentyabrın 15-də Bakıda baş tutan bir görüş regional və qlobal müstəvidə çoxşaxəli əhəmiyyət kəsb edən mesajlarla yadda qaldı.
Prezident İlham Əliyev Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) müsəlman dini idarə rəhbərləri Şurasının üzvlərini və müşahidəçilərini, Yəhya Bakuvi Beynəlxalq Konfransının həmtəşkilatçılarını və Qafqaz Xalqları Ali Dini Şurasının nümayəndələrini qəbul edərək, İslam dünyasının qarşılaşdığı çağırışlar, həmrəylik zərurəti və Azərbaycanın bu prosesdəki rolu barədə açıq mövqe nümayiş etdirdi.
Görüşdə həmçinin TDT-nin Baş katibi Kubanıçbek Ömüralıyev iştirak edirdi.Qəbul heç də təsadüfi bir diplomatik jest deyildi – o, Bakıda paralel şəkildə keçirilən iki əhəmiyyətli beynəlxalq tədbirin fonunda baş tutdu. Belə ki, hazırda paytaxtımızda TDT-yə üzv ölkələrin Müsəlman Dini Rəhbərləri Şurasının 7-ci toplantısı, eyni zamanda böyük mütəfəkkir və şair Şeyx Seyid Yəhya Bakuvi Şirvaniyə həsr olunmuş beynəlxalq elmi-praktiki konfrans davam edir. Bu iki tədbirin bir vaxtda, bir məkanda cəmlənməsi Azərbaycanın türk-müsəlman dünyasında həm mənəvi, həm də təşkilati mərkəzlərdən birinə çevrildiyini bir daha təsdiqləyir. Diqqətəlayiq məqamlardan biri odur ki, bu görüşün formatı sadəcə protokol xarakterli deyildi.
Nümayəndə heyətinin tərkibi – TDT-nin rəsmi dini strukturu, akademik-elmi konfransın təşkilatçıları və Qafqazın çoxkonfessional dini şurasının nümayəndələri – üç fərqli institusional müstəvini bir araya gətirirdi.
Bu, Azərbaycanın dini diplomatiyasının təkcə rəsmi dövlətlərarası kanallarla məhdudlaşmadığını, həm də elmi-mədəni və regional-konfessional səviyyələri əhatə etdiyini göstərir. Qonaqlardan biri, Safi Arpaquş çıxışında Azərbaycana ev sahibliyinə görə minnətdarlığını bildirərək, ölkəmizə əbədi birlik, həmrəylik və İslam ümməti daxilində qardaşlıq arzuladığını vurğulamışdır.
Bu cür ifadələr təkrar-təkrar səslənən diplomatik nəzakət formulundan kənara çıxaraq, region dini liderlərinin Bakını hansı statusda gördüyünü əks etdirir.
Bu qiymətləndirmə, əslində, son on illər ərzində Azərbaycanın dinlərarası və konfessiyalararası dialoqda formalaşdırdığı nüfuzun təbii nəticəsidir. Konfransın Yəhya Bakuvi Şirvaniyə həsr olunması təsadüfi seçim deyil.
Orta əsr Azərbaycan təsəvvüf ədəbiyyatının və Xəlvətiyyə təriqətinin görkəmli nümayəndələrindən sayılan bu şəxsiyyətin irsi, bölgədə həm elmi-mənəvi, həm də mədəni körpü rolunu oynayıb. Onun adının bu cür beynəlxalq platformada önə çəkilməsi, Azərbaycanın öz tarixi-dini irsini müasir diplomatik alətə çevirmək baxımından şüurlu strategiyasının göstəricisidir.
Bu yanaşma ilə ölkəmiz təkcə müasir siyasi mesajları deyil, həm də tarixi-mənəvi legitimliyi ortaya qoyur – yəni bugünkü çağırışlar sadəcə situativ deyil, dərin köklərə əsaslanan mədəni ənənənin davamı kimi təqdim olunur. Dövlətimizin başçısının çıxışı iki qatlı struktura malik idi.
Bir tərəfdən o, Azərbaycanın son on ildə İslam həmrəyliyinə verdiyi töhfələri xatırlatdı – 2017-ci ildə Bakıda keçirilmiş IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarını sadəcə idman tədbiri kimi deyil, “böyük birlik bayramı” kimi qiymətləndirdi. Digər tərəfdən isə gələn il Bakıda keçiriləcək İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının Zirvə Görüşünə xüsusi diqqət çəkdi və bunun təsadüfi seçim olmadığını, əksinə, Azərbaycanın “birləşdirici, barışdırıcı və əməkdaşlığa istiqamət verən ölkə” statusunun məntiqi nəticəsi olduğunu bildirdi.
Prezidentin sözlərinə görə, bu Zirvəyə qədərki dövrdə müsəlman ölkələri arasındakı anlaşılmazlıqların və toqquşmaların sona çatması gözlənilir. Bu ifadə, sadəcə diplomatik xoşməramlı arzu deyil, həm də Bakının özünü region münaqişələrinin həllində vasitəçi qismində görməsinin göstəricisidir.
Prezident bu məqamda xüsusi vurğulamışdır ki, müsəlman aləmini parçalamağa çalışan qüvvələr, əslində, İslam dininin özünə zərbə vurmağı hədəfləyir – bu qeyd, məsələni sadəcə siyasi rəqabət müstəvisindən çıxarıb, dəyərlər müharibəsi kontekstinə keçirir. Görüşün daha kəskin xətti isə İslam dünyasına qarşı yönələn təzyiqlərlə bağlı hissədə üzə çıxdı.
Dövlət başçısı açıq şəkildə bəyan etdi ki, müsəlman aləminə qarşı “elan olunmamış müharibə” gedir və islamofobiya bunun yalnız bir hissəsidir. O, müsəlman xalqlarının nüfuzdan salınması, terrorla eyniləşdirilməsi və müqəddəs “Qurani-Kərim”ə qarşı təhqiredici hərəkətlərin təsadüfi olmadığını, əksinə, məqsədyönlü siyasətin nəticəsi olduğunu qeyd etdi.
Bu fikirlərin cavabı kimi isə vahid mövqe – “birlik” konsepsiyasını irəli sürdü. Diqqətçəkən məqam ondadır ki, Prezident bu ifadələri sual-cavab formasında qurdu – yəni auditoriyaya birbaşa sual ünvanlayaraq, bu hadisələrin təsadüfən baş vermədiyini vurğuladı və bununla da ritorik təsiri gücləndirdi. Bu çıxışı sadəcə dini ritorika kimi qiymətləndirmək kifayət deyil. Burada dörd fərqli qat aydın görünür:
Birincisi, daxili həmrəylik məsələsi – müsəlman ölkələri arasındakı münaqişələrin dayandırılması çağırışı. Bu, xüsusilə region ölkələri arasında son illərdə yaşanan gərginliklərin fonunda diqqətəlayiqdir. Prezident bu münaqişələri “lazımsız söz-söhbətlər” adlandıraraq, onları aradan qaldırmağın müştərək səylə mümkün olduğunu vurğuladı.
İkincisi, xarici təhdidlərə qarşı birgə cavab konsepsiyası. Burada diqqətəlayiq məqam ondadır ki, Prezident islamofobiyanı geniş bir strategiyanın – yəni müsəlman dünyasına qarşı yönəlmiş sistemli təzyiqin – kiçik tərkib hissəsi kimi təqdim etdi. Bu yanaşma, hadisələri ayrı-ayrı insidentlər kimi deyil, struktur bir proses kimi şərh edir və beləliklə, cavab tədbirlərinin də struktur xarakter daşımasını zəruri edir.
Üçüncüsü, Azərbaycanın vasitəçi missiyası. Bakının gələn ilki İƏT Zirvəsinə ev sahibliyi etməsi, ölkənin “körpü” roluna işarədir – Şərq və Qərb arasında, müxtəlif müsəlman məzhəbləri arasında, həmçinin türk dünyası ilə geniş İslam aləmi arasında əlaqələndirici mövqe.
Dördüncüsü isə simvolik-tarixi legitimlik amili. Yəhya Bakuvi kimi mənəvi şəxsiyyətlərin adının müasir siyasi platformalarla birləşdirilməsi, Azərbaycanın öz mövqeyini yalnız cari maraqlarla deyil, tarixi-mədəni davamlılıqla əsaslandırma cəhdidir. Bu, xüsusilə region ölkələri arasında “legitimlik yarışı” gedən şəraitdə strateji əhəmiyyət kəsb edir. Prezidentin arqumentasiyası konkret tarixi hadisələrə istinad edir – 2017-ci il Oyunları, ICESCO xətti ilə keçirilən tədbirlər, gələcək İƏT Zirvəsi qərarı. Bu, çıxışın sadəcə emosional çağırış deyil, sənədləşdirilmiş nailiyyətlər üzərində qurulmuş arqumentasiya olduğunu göstərir.
Belə yanaşma auditoriyaya – dini liderlərə – Azərbaycanın sözünün əməli sübutu olduğunu nümayiş etdirmək məqsədi daşıyır. Faktların ardıcıllığına diqqət etsək, görərik ki, Prezident xronoloji strukturdan istifadə edib: keçmiş nailiyyət (2017-ci il Oyunları) → indiki vəziyyət (davam edən tədbirlər) → gələcək perspektiv (2027-ci il Zirvəsi). Bu üç mərhələli struktur, auditoriyaya Azərbaycanın dini diplomatiyasının təsadüfi deyil, ardıcıl və planlı xarakter daşıdığını çatdırmaq baxımından effektiv ritorik vasitədir.
Qlobal miqyasda dini və mədəni birliyin gücləndirilməsi üçün belə platformaların yaradılması yeni fenomen deyil – Vatikanın dinlərarası dialoq təşəbbüsləri, Səudiyyə Ərəbistanının Müsəlman Dünyası Liqası fəaliyyəti buna misal ola bilər. Lakin Azərbaycan modelinin fərqləndirici cəhəti ondadır ki, ölkəmiz özünü təkbir konfessiyanın deyil, çoxmillətli və çoxdinli mühitin nümayəndəsi kimi təqdim edir. Qafqaz Xalqları Ali Dini Şurasının bu görüşdə iştirakı da məhz bu multikonfessional yanaşmanın əməli təzahürüdür.
Bu, bəzi region dövlətlərinin yalnız bir dini istiqaməti önə çəkən siyasətindən fərqli olaraq, daha inklüziv bir model təklif edir. Bundan başqa, türk dünyasının dini institutlarını (TDT çərçivəsində) region dini şuraları ilə (Qafqaz Ali Dini Şurası) birləşdirən format, digər beynəlxalq təcrübələrdə az rast gəlinən hibrid diplomatik modeldir.
Məsələn, Ərəb Liqasının dini əməkdaşlıq formatları əsasən etnik-dil əsasına söykənir, halbuki Bakı modeli həm etnik-mədəni (türk dünyası), həm coğrafi-regional (Qafqaz), həm də mövzu əsaslı (Yəhya Bakuvi irsi) ölçüləri birləşdirir.
Bu çoxölçülü yanaşma, Azərbaycanın diplomatik alət dəstinin zənginliyini göstərir və onu təkcə enerji və nəqliyyat dəhlizləri baxımından deyil, həm də mənəvi-mədəni sahədə əhəmiyyətli aktora çevirir. Digər tərəfdən, islamofobiya ilə mübarizə mövzusunda beynəlxalq təcrübədə əsasən İƏT-in rəsmi bəyanatları və BMT-nin müvafiq qətnamələri önə çıxır.
Prezidentin çıxışı isə bu mövzunu rəsmi-bürokratik dildən çıxarıb, birbaşa emosional və şəxsi ritorikaya keçirməklə fərqlənir – bu da mesajın həm dini liderlər, həm də geniş ictimaiyyət üçün daha çatımlı olmasını təmin edir.
Bu çıxışın vaxtlaması da təsadüfi sayıla bilməz. Son dövrdə qlobal miqyasda müsəlman icmalarına qarşı fərqli formalarda gərginliklərin artması, həmçinin bəzi Qərb ölkələrində müqəddəs kitaba qarşı yönəlmiş aksiyaların təkrarlanması fonunda, Azərbaycan kimi həm türk, həm də müsəlman dünyasının mühüm üzvü olan bir ölkənin bu mövzuda səs ucaltması strateji əhəmiyyət daşıyır.
Eyni zamanda, gələn ilki İƏT Zirvəsinin Bakıda keçirilməsi qərarı artıq əvvəldən qəbul edilsə də, bu görüş həmin tədbirə hazırlıq prosesinin rəsmi başlanğıc nöqtələrindən biri kimi şərh oluna bilər. Prezidentin nitqi üslub baxımından da diqqətəlayiqdir. O, rəsmi-diplomatik dillə emosional-təsirli ritorikanı uğurla birləşdirir.
“Böyük birlik bayramı”, “elan olunmamış müharibə”, “öz yerlərinə otursunlar” kimi ifadələr adi bürokratik dilin sərhədlərini aşaraq, auditoriyada güclü emosional əks-səda yaradan formulalardır. Bu cür dil seçimi, xüsusilə dini liderlər auditoriyası üçün effektivdir, çünki onlar rəsmi sənəd dilindən çox, məna və hiss yüklü çıxışlara daha çox reaksiya verirlər.
Bu qəbul göstərir ki, Azərbaycan xarici siyasətində dini diplomatiya artıq periferik element deyil, mərkəzi elementlərdən birinə çevrilib. Prezidentin çıxışı həm daxili həmrəylik naminə çağırış, həm də xarici təhdidlərə qarşı prinsipial mövqe elementlərini özündə birləşdirir.
Bu strategiyanın uğuru təkcə rəsmi bəyanatlarla deyil, həm də konkret institusional nəticələrlə – TDT-nin dini şurasının Bakıda müntəzəm toplaşması, Yəhya Bakuvi irsinin beynəlxalq elmi dövriyyəyə qatılması, Qafqaz Ali Dini Şurasının fəaliyyət dairəsinin genişlənməsi kimi addımlarla – ölçülməlidir.
Növbəti il keçiriləcək İƏT Zirvəsi bu strategiyanın həqiqi sınağı olacaq – çağırışların praktiki nəticələrə çevrilib-çevrilməyəcəyi məhz o zaman aydınlaşacaq.
Əgər Bakı, dediyi kimi, müsəlman ölkələri arasındakı gərginlikləri azaltmaqda real vasitəçilik nümayiş etdirə bilsə, bu, təkcə Azərbaycanın beynəlxalq nüfuzunu deyil, həm də regionun bütövlükdə sabitlik və əməkdaşlıq perspektivini gücləndirəcək amilə çevrilə bilər.
Fərid Mustafayev ,
YAP Yasamal Rayon Təşkilatının fəalı
