4 oktyabr Cəbrayıl şəhərinin Ermənistan silahlı qüvvələrinin 27 illik işğalından azad edildiyi tarixi gündür. 2020-ci il oktyabrın 4-də Cəbrayıl şəhəri işğaldan azad edildi və Azərbaycan Respublikasının üçrəngli Dövlət Bayrağı Cəbrayıl şəhərində dalğalandırıldı.
Cəbrayıl rayonu 1993-cü il avqustun 23-də Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdi. İşğal zamanı rayonun ərazisi 1 şəhər, 4 qəsəbə və 92 kənddən ibarət idi. İşğal nəticəsində Cəbrayıl rayonuna böyük maddi və mənəvi ziyan dəydi. 1050 kvadratkilometr ərazini əhatə edən və 52 min nəfər əhalisi olan rayonda 72 ümumtəhsil məktəbi, 8 xəstəxana, 132 tarixi abidə, 150 mədəniyyət ocağı və çoxsaylı digər sosial obyektlər fəaliyyət göstərirdi. İşğal nəticəsində bu ərazilər dağıdıldı və əhalinin doğma yurdlarından məcburi köçkün düşməsinə səbəb oldu.
Cəbrayıl rayonu zəngin təbii sərvətlərə malik ərazilərdən biridir. Rayonun ərazisində sement, mərmər, mişar daşı və digər qiymətli tikinti materialları ilə yanaşı, dəmir filizi və neft yataqlarının olduğu da məlumdur. İşğaldan əvvəl əhalinin əsas məşğuliyyət sahələri üzümçülük, heyvandarlıq, taxılçılıq və baramaçılıq idi.
Rayonda təhsil, səhiyyə və mədəniyyət sahələri də inkişaf etmişdi. 510 çarpayılıq xəstəxanalarda 92 həkim və 432 orta ixtisaslı tibb işçisi çalışırdı. 72 məktəbdə 1660-dan çox müəllim fəaliyyət göstərirdi. Rayonda 3 musiqi məktəbi, 12 mədəniyyət evi, 32 klub, 10 mədəni çadır və avtoklub, 78 kitabxana və 1 muzey fəaliyyət göstərirdi. Tarix-diyarşünaslıq muzeyində 20 mindən çox eksponat qorunurdu. Bundan başqa, rayonda 8 sənaye müəssisəsi, 42 kolxoz, mal-qara kökəltmə birliyi və quşçuluq fabriki fəaliyyət göstərirdi.
Düşmən Cəbrayıl ərazisində bir neçə xətdən ibarət möhkəm istehkamlar qurmuşdu. Bu istehkamların yarılması Azərbaycan Ordusundan böyük qəhrəmanlıq, şücaət və fədakarlıq tələb edirdi. Cəbrayılın azad edilməsinin hərbi-strateji əhəmiyyəti də böyük idi. Cəbrayılın azad olunmasından sonra işğal altında olan digər ərazilər istiqamətində uğurlu hərbi əməliyyatların keçirilməsi üçün geniş imkanlar yarandı.
Cəbrayıldan sonra Azərbaycan Ordusu Xocavənd rayonunun cənub kəndləri və strateji əhəmiyyətə malik Hadrut qəsəbəsi istiqamətində əməliyyatları davam etdirdi. Daha sonra Zəngilan, Qubadlı və Laçın rayonlarının cənub hissələri işğaldan azad edildi və Laçın dəhlizinə nəzarət təmin olundu.
Cəbrayılın azad olunması Azərbaycan Ordusunun qəhrəmanlığının və fədakarlığının parlaq nümunələrindən biridir. Qeyd etmək lazımdır ki, 1994-cü il yanvarın 5-də Horadiz əməliyyatı zamanı Cocuq Mərcanlı kəndi işğaldan azad edilmişdi. Strateji yüksəkliklərin azad edilməsindən sonra Cocuq Mərcanlıya həyatın qayıtması mümkün oldu. Cocuq Mərcanlıya qayıdış Böyük Qayıdış prosesinin başlanğıcı oldu. 2016-cı ilin Aprel döyüşləri zamanı isə Azərbaycan Ordusunun əks-hücumu nəticəsində Lələtəpə yüksəkliyi işğaldan azad edildi.
2020-ci il sentyabrın 27-də Cəbrayıl rayonunun Böyük Mərcanlı və Nüzgar kəndləri, oktyabrın 3-də Mehdili, Çaxırlı, Aşağı Maralyan, Şəybəy və Quycaq kəndləri, oktyabrın 4-də isə Cəbrayıl şəhəri və rayonun 9 kəndi — Karxulu, Şükürbəyli, Çərəkən, Daşkəsən, Horovlu, Mahmudlu, Cəfərabad, Yuxarı Maralyan və Decal kəndləri işğaldan azad edildi. Cəbrayıl rayonu ərazisində aparılan hərbi əməliyyatlar nəticəsində ümumilikdə 1 şəhər və 90 kənd işğaldan azad edildi.
Prezident İlham Əliyevin 2020-ci il noyabrın 26-da imzaladığı sərəncamla “Cəbrayılın azad olunmasına görə” medalı təsis edildi. Bu dövlət təltifi Cəbrayıl rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılmış döyüş əməliyyatlarında iştirak edərək şəxsi igidlik və şücaət nümayiş etdirmiş Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin 22 797 hərbi qulluqçusuna təqdim edildi.
Tarixi Zəfərimizdən sonra, 2020-ci il noyabrın 16-da Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva işğaldan azad edilmiş Cəbrayıl rayonuna səfər etdilər. Dövlətimizin başçısı Cəbrayıl şəhərində və Xudafərin körpüsündə Azərbaycan Bayrağını ucaltdı. Qədim Xudafərin körpüsünün işğaldan azad edilməsi və Azərbaycan Bayrağının burada ucaldılması böyük tarixi və siyasi əhəmiyyət daşıyır.
Hazırda azad Cəbrayıl bərpa və quruculuq dövrünü yaşayır. Prezident İlham Əliyevin tapşırıqlarına uyğun olaraq, işğaldan azad edilmiş ərazilərə Böyük Qayıdışa dair I Dövlət Proqramı çərçivəsində Cəbrayıl şəhərində genişmiqyaslı quruculuq işləri həyata keçirilir. Yenidən qurulan Cəbrayıl şəhərinə ilk köç karvanı 2024-cü il sentyabrın 26-da Bakı şəhərinin Qaradağ rayonundan yola salınıb. Cəbrayıla qayıdış mərhələli şəkildə davam edir.
Cəbrayılın azad edilməsi Azərbaycan xalqının yaddaşında əbədi yaşayacaq tarixi Zəfər səhifələrindən biridir. Bu qələbə Azərbaycan əsgər və zabitlərinin göstərdiyi qəhrəmanlığın, əzmkarlığın və fədakarlığın parlaq təcəssümüdür.
Həbib Cəfərov,
YAP Astara rayon təşkilatının sədri
