Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində dövlətlərin gücü təkcə iqtisadi potensial və hərbi qüdrətlə ölçülmür. Mənəvi və ideoloji resurslar, dini diplomatiya, mədəni və tarixi irs getdikcə geosiyasi təsir alətləri olaraq daha geniş vüsət alı. Məhz bu kontekstdə Azərbaycanın son illərdə nümayiş etdirdiyiyanaşma xətti cəlbediciliyi ilə xüsusi diqqət çəkir. Rəsmi Bakı yalnız türk inteqrasiyasının mənəvi həmrəylik ölçüsünü institutlaşdırmır, həm də özünü türk dünyası ilə daha geniş İslam məkanı arasında etibarlı körpü kimi təsdiqləyir. Cənab İlham Əliyevin sentyabrın 15-də Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) müsəlman dini idarə rəhbərləri Şurasının üzvlərindən və müşahidəçilərindən, Yəhya Bakuvi Beynəlxalq Konfransının həmtəşkilatçılarından və Qafqaz Xalqları Ali Dini Şurasının üzvlərindən ibarət nümayəndə heyətini qəbul etməsi və eyni zamanda Bakıda Türk Dövlətləri Təşkilatının Müsəlman Dini Rəhbərləri Şurasının 7-ci iclasının və Seyid Yəhya Bakuviyə həsr olunmuş beynəlxalq konfransın keçirilməsi təsadüfi deyil. Bu, dini diplomatiyanın Azərbaycanın geosiyasi strategiyasının ayrılmaz hissəsinə çevrilməsini nümayiş etdirən növbəti bir addımdır.
Əhəmiyyətli məqəmlardan da biri odur ki, nümayəndə heyətinin tərkibi TDT-ın üzv dövlətlərinin hüdudlarından kənara çıxır. Qazaxıstan, Qırğızıstan, Türkiyə, Özbəkistan və Türkmənistan ruhani idarələrinin rəhbərləri ilə yanaşı, Şimali Kipr, Çeçenistan, Dağıstan, Gürcüstan və Suriyadan nümayəndələr, eləcə də IRCICA (İslam Tarixi, İncəsənəti və Mədəniyyəti Araşdırma Mərkəzi) və s. rəsmilər Bakıya gəldilər. Bu format Azərbaycan paytaxtını birbaşa ünsiyyət kanallarına malik olmayan müəyyən icmalar və qurumlar üçün toplanma mərkəzinə çevirir. Beləliklə, Bakı praktik olaraq təkcə türk deyil, həm də daha olan geniş İslam vasitəçisi rolunu təsdiqləyir.
Bu kontekstdə Yəhya Bakuvi obrazı sadəcə bir xatirə funksiyasından daha çox şeyə xidmət edir. XV əsrdə yaşayıb-yaratmış bu orta əsr mütəfəkkirinin irsinə istinad etmək, o cümlədən Azərbaycan xalqının dünya mədəniyyətinə bəxş etmiş bir çox dahi şəxsiyyətləri, şairləri, mütəfəkkirləri olam Nizami və Xaqanidən, Nəsimi və Füzuliyə qədər qırılmaz bir mədəni davamlılıq xətti qurmağa imkan verir. Azərbaycan üçün bu, tarixə mücərrəd bir hörmət kimi deyil, yumşaq güc mənbəyi kimi də vacibdir, çünki ölkəmiz torpağımızın İslam sivilizasiyasının kənarında deyil, intellektual mərkəzlərindən biri olduğunu vurğulayır. Beləliklə, dini diplomatiya mədəni və tarixi legitimlik qazanır, türk inteqrasiyasısı isə mövcüd dəyərləri daha da zənginləşdirir.
Cənab Prezidentin çıxışında Azərbaycanın unikal mövqeyini vurğulaması görüşün gündəliyinin əhəmiyyətli hissələrində oldu. Dövətimiz Türk dünyasının bir hissəsi və eyni zamanda Qafqaz ölkəsi olaraq, tarixən bir-biri ilə sıx bağlı olan iki məkanı birləşdirməyə qadirdir. Qafqaz Albaniyası, Qəbələ və Naxçıvana istinadlar sadəcə tarixi ekskurs deyil, əksinə, Bakının türk dövlətləri və Qafqaz xalqları arasında dialoq üçün təbii platforma kimi lehinə bir arqumentdir. Dağıstan, Çeçenistan, Gürcüstan və Suriyadan olan dini liderlərin iştirakı bu tezisə praktiki əhəmiyyət verir.
Bundan əlavı dövlət başçısının çıxışında Qarabağ məsələsi xüsusi yer tutdu və bu, təbiidir. Nümayəndə heyətinin Ağdama, Xankəndiyə, Xocalıya və Şuşaya planlaşdırılan səfəri dini liderləri otuz illik işğalın nəticələrinin və yenidənqurma işlərinin miqyasının şahidlərinə çevirir. 65 məscidin dağıdılması, dini məbədlərin təhqir edilməsi, etnik təmizləmə və hərbi cinayətlərburada Erməni vandallarının təkcə xalqımıza qarşı deyil, həm də bütün İslam dünyasına qarşı təhqir. Cənab İlaham Əliyevin vurğuladığı: “Bəli, bu gün sülh var və müharibə dayanıb. Ermənistanla Azərbaycan arasında sülh prosesi gedir və əminəm ki, bu, uzunmüddətli olacaq. Hər halda Azərbaycan dövlətinin mövqeyi bundan ibarətdir. Ancaq biz bizə qarşı, xalqımıza qarşı törədilən vəhşilikləri heç vaxt unutmayacağıq” sözləri Azərbaycanın kədərli keçmişini və tarixi ədaləti rəhbər tutaraq, firavan gələcəyin qurulmasının tərəfdarı olduğunu bir daha təstiqləyir. Buməsələ ümumislam həmrəyliyi çərçivəsində daim nəzərdən keçirilirməli və “Böyük Qayıdış” proqramı, o cümlədən 48 şəhər və kənddə həyatın bərpası Azərbaycanın təkcə ədaləti bərpa etmək deyil, həm də yaratmaq qabiliyyətinin sübutu kimi qəbul edilir. Lakin hər şeyi dini amilin səfərbərliyinə endirmək həddindən artıq sadələşdirmə olardı. Ermənistanla davam edən sülh prosesi gedir, lakin hərbi gücün, xalqın iradəsinin və milli birliyin suverenliyin qarantı olaraq qalması daha aktual amillərdir. “Güc haqdır” prinsipi rəsmi Bakı tərəfindən irəli sürülməyib, lakin bu reallıqla hesablaşmaq məcburiyyətindədir. Bu məntiqdə dini diplomatiya güc siyasətini tamamlayır: beynəlxalq legitimlik və zəruri xətt üçün mənəvi əsaslandırma yaradır, onu ədalət və mənəvi birlik dilində təqdim edir.
Bu fonda, Bakıda keçiriləcək növbəti İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının Zirvə Görüşü, Azərbaycanın türk formatında toplanmış potensialı daha geniş İslam gündəliyinə çevirə biləcəyinin sınağına çevrilir. Uğur yalnız bəyannamələrdən deyil, həm də birgə təhsil və ekstremizmə qarşı proqramlardan tutmuş beynəlxalq təşkilatlarda mövqelərin əlaqələndirilməsinə qədər işləyən mexanizmlər təklif etmək qabiliyyətindən asılı olacaq. İslam dünyasının daxili ziddiyyətləri, müəyyəngərginliklər və rəqabət aparan təsir mərkəzləri, Bakının gözardı edə bilməyəcəyi ciddi məhdudiyyətlər olaraq qalır.
Buna baxmayaraq, ümumi istiqamət aydındır. Azərbaycan ardıcıl olaraq TDT-nın institusional nüvəsinin mədəni-tarixi özəyi və Qarabağ məsələsi ilə tamamlandığı, dini diplomatiyanın isə güc siyasəti ilə yumşaq güc arasında körpü rolunu oynadığı çoxşahəli və dayanıqlı bir konstruksiya qurur. Bu modelin nə qədər davamlı olacağını zaman göstərəcək, lakin artıq aydındır ki, rəsmi Bakı mənəvi ölçüyə geosiyasətin əlavəsi kimi deyil, onun ayrılmaz hissəsi kimi baxır.
Masil Dəmirov,
YAP Yasamal rayon təşkilatının fəalı
