Azərbaycan üçün 20 sentyabr məhz belə bir gündür. 2024-cü ildə Prezident İlham Əliyevin imzaladığı sərəncamla rəsmi status qazanan bu tarix, əslində, otuz ildən artıq davam edən mübarizənin, itkilərin və nəhayət, qələbənin yekun nöqtəsini simvolizə edir. Lakin bu günün mahiyyətini anlamaq üçün onu təkcə 2023-cü ilin hadisələri çərçivəsində deyil, daha geniş tarixi kontekstdə – 1991-ci ildən başlayan suverenlik yolunun bütövlükdə təhlili fonunda dəyərləndirmək lazımdır.
Suverenlik ideyası Azərbaycan üçün yeni deyil. 1991-ci il sentyabrın 20-də Ali Sovet tərəfindən qəbul edilmiş “Dövlət Suverenliyi haqqında Bəyannamə” xalqın öz taleyini müəyyən etmək hüququnun hüquqi əsasını qoymuşdu.
Bu sənəd sonrakı ayda – oktyabrın 18-də qəbul olunan Müstəqillik haqqında Konstitusiya Aktının zəminini yaratdı. Ancaq hüquqi müstəqillik elan etmək bir şey, onu real ərazi və institusional bütövlüklə təmin etmək tamam başqa şeydir. Sovet İttifaqının dağılmasından sonrakı xaotik illərdə Azərbaycan ərazisinin beşdə biri işğal altına düşdü, bir milyondan çox vətəndaş öz doğma torpağından didərgin salındı.
Beləliklə, suverenlik – kağız üzərində mövcud olan, lakin real həyatda natamam qalan bir konsepsiyaya çevrildi. Otuz ilə yaxın davam edən danışıqlar prosesi, Minsk qrupunun formatı daxilində aparılan vasitəçilik cəhdləri konfliktin nizamlanmasında əhəmiyyətli irəliləyiş vermədi. 2020-ci ilin payızında baş verən 44 günlük müharibə vəziyyəti kəskin şəkildə dəyişdi: Azərbaycan Silahlı Qüvvələri əvvəlki işğal altındakı ərazilərin böyük hissəsini azad etdi, Noyabr bəyanatı isə atəşkəsi təsbit etdi.
Bununla belə, Qarabağın dağlıq hissəsində qanunsuz silahlı formalaşmaların mövcudluğu və rusiya sülhməramlı qüvvələrinin müvəqqəti mandatı suverenliyin tam bərpasını əngəlləyirdi. Məhz bu fon üzərində 2023-cü il sentyabrın 19–20-də həyata keçirilən lokal xarakterli əməliyyat, Azərbaycan tərəfinin təqdimatına görə, qanunsuz silahlı qurumların tərksilah edilməsi və konstitusiya nizamının bərpası məqsədi daşıyırdı.
Əməliyyat 23 saat ərzində başa çatdı və nəticədə Azərbaycan öz ərazisinin bütün hissəsində suveren idarəçiliyini bərpa etdiyini elan etdi. Beynəlxalq hüququn əsas doktrinalarından biri – dövlətlərin ərazi bütövlüyü və sərhədlərin toxunulmazlığı prinsipidir. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi dörd qətnamə (822, 853, 874, 884) Ermənistan qüvvələrinin işğal etdiyi Azərbaycan ərazilərindən dərhal və qeyd-şərtsiz çıxarılmasını tələb etmişdi.
Bu baxımdan Azərbaycan rəsmiləri 2023-cü il hadisələrini beynəlxalq hüququn tələblərinin gecikmiş, lakin qanuni icrası kimi təqdim edir. Eyni zamanda, obyektiv təhlil bunu da qeyd etməyi tələb edir ki, əməliyyatdan sonra bölgədə yaşayan ermənidilli əhalinin əksəriyyəti – rəsmi məlumatlara görə 100 mindən çox insan – qısa müddət ərzində ərazini tərk edərək Ermənistana köçdü.
Bu proses beynəlxalq ictimaiyyətdə, xüsusən Ermənistan tərəfi və bəzi hüquq müdafiə təşkilatları tərəfindən “məcburi köçürmə” kimi qiymətləndirilərkən, Azərbaycan tərəfi bunun könüllü xarakter daşıdığını və heç bir təzyiqin olmadığını vurğulayır. Peşəkar jurnalistika bu iki mövqe arasındakı fərqi gizlətmədən, hər iki tərəfin arqumentlərini oxucuya çatdırmalı və nəticə çıxarmağı auditoriyanın öz mühakiməsinə buraxmalıdır.
Azərbaycanın timsalında baş verən proses tarixdə tək nümunə deyil. 1995-ci ildə Xorvatiya “Fırtına” əməliyyatı ilə Serb Krayinası özünüelan respublikasının nəzarətində olan ərazilərini bir neçə gün ərzində bərpa etdi; nəticədə yüz minlərlə serb əhalisi bölgəni tərk etdi və bu proses də beynəlxalq müstəvidə mübahisəli qiymətləndirmələrə səbəb oldu.
Şri-Lankada 2009-cu ildə “Tamil Bəbirləri” separatçı hərəkatının darmadağın edilməsi ilə ölkənin ərazi bütövlüyü bərpa olundu, lakin insan hüquqları təşkilatları mülki itkilər barədə ciddi iddialar irəli sürdü. İraq höküməti 2017-ci ildə Kürdistan Regional Hökumətinin müstəqillik referendumundan sonra Kərkük vilayətinə nəzarəti bərpa etdi. Bu nümunələr göstərir ki, mərkəzi hökumətlərin özünüidarə iddiasında olan ərazilər üzərində suverenliyi bərpa etmək cəhdləri, demək olar ki, həmişə humanitar nəticələr və beynəlxalq mübahisələrlə müşayiət olunur.
Azərbaycanın vəziyyətini fərqləndirən əsas amil isə odur ki, bu, BMT tərəfindən dörd dəfə təsdiqlənmiş işğalın aradan qaldırılması prosesi idi – yəni beynəlxalq hüquqi zəmin digər nümunələrdən nisbətən daha aydın şəkildə mövcud idi. Suverenliyin bərpası təkcə hərbi-siyasi hadisə deyil, eyni zamanda institusional idarəetmə qabiliyyətinin sınağıdır.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzur ərazilərində aparılan bərpa-quruculuq işləri, “Ağıllı kənd” və “Ağıllı şəhər” konsepsiyaları çərçivəsində yeni infrastrukturun formalaşdırılması, məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qaytarılması prosesi – bütün bunlar suverenliyin sadəcə bəyan edilməsi ilə deyil, real institusional məzmunla doldurulması cəhdi kimi şərh edilə bilər.
Bu baxımdan 20 sentyabr tarixinin rəsmi bayram kimi təsis edilməsi, hökumətin bu prosesi milli konsolidasiya vasitəsi kimi istifadə etmək niyyətini də əks etdirir.
Obyektiv təhlil göstərir ki, 20 Sentyabr – Dövlət Suverenliyi Günü Azərbaycan dövlətçiliyi tarixində, şübhəsiz, mərkəzi əhəmiyyət kəsb edən hadisədir və uzun illər davam edən ərazi mübahisəsinin hərbi-siyasi yekunu kimi qeyd olunmağa əsas verir.
Eyni zamanda, məsuliyyətli media bu tarixi təkcə qələbə nərrativi ilə məhdudlaşdırmamalı, prosesin humanitar tərəflərini – əhalinin köçü, regionda sülh və barışıq perspektivləri, qonşu Ermənistanla normallaşma yolundakı çətinlikləri də diqqətdən kənarda qoymamalıdır.
Yalnız belə balanslaşdırılmış yanaşma, hadisənin tarixi əhəmiyyətini heç azaltmadan, onu gələcək nəsillərə tam və dürüst şəkildə çatdırmağa imkan verər.
Sabit sülhün və davamlı inkişafın əsl sınağı isə məhz bundan sonra – normallaşma və regional əməkdaşlıq mərhələsində üzə çıxacaq.
Fərid Mustafayev ,
YAP Yasamal Rayon Təşkilatının fəalı
