İllər boyu Azərbaycan xalqı qürurlu tarixlə yanaşıfaciə və soyqırımlara da şahidlik edib. XX əsrin əndəhşətli səhifələrindən biri 1918-ci ilin mart-aprelaylarında erməni daşnaklarının törətdiyi qətliyam idi. Erməni daşnaklarının və onların havadarlarının silahlıdəstələri tərəfindən azərbaycanlılara qarşı törədilənsoyqırım nəticəsində on minlərlə dinc sakin məhz etnikvə dini mənsubiyyətinə görə qətlə yetirilmişdir. Bütövlükdə yaşayış məntəqələri dağıdılmış, mədəniyyət abidələri, məscidlər və qəbiristanlıqlaryerlə-yeksan edilmişdir.
Azərbaycanlılara qarşı yeridilən uzun bir tarixəmalik soyqırım siyasəti barədə əsl həqiqətlərÜmummilli Lider Heydər Əliyevin qətiyyəti sayəsindəictimaiyyətə çatdırılmışdır.1998-ci il martın 26-da Azərbaycan Respublikası Prezidenti Heydər Əliyevinimzaladığı “Azərbaycanlıların soyqırımı haqqında” Fərmanda həmin dəhşətli hadisələrə siyasi qiymətverilib. Bu fərmana əsasən 31 mart tarixi hər ilazərbaycanlıların soyqırımı günü kimi qeyd olunur.
Ermənilərin azərbaycanlılara qarşı düşünülmüş, planlı şəkildə həyata keçirdiyi soyqırım siyasəti ayrı-ayrı mərhələlərdə davam etmişdir. Azərbaycanlılaraqarşı aparılan soyqırım siyasətinin xronologiyasınanəzər yetirərkən xalqımıza qarşı törədilən saysızvəhşilik və cinayətlərin miqyası heyrət və qəzəbdoğurmaya bilmir. Bu qırğınlar azərbaycanlıların təkcəfiziki məhvi deyil, eyni zamanda açıq-aşkar etniktəmizləmə məqsədi daşıyırdı. Bu minvalla süni şəkildəerməni dövlətçiliyi üçün “təmizlənmiş” əraziləryaradılırdı. 1918-ci ilin 30 mart və 3 aprel tarixlərindəBakı şəhərində və Bakı quberniyasının müxtəlifbölgələrində eləcə də Şamaxı, Quba, Xaçmaz, Lənkəran, Salyan, Zəngəzur, Qarabağ, Naxçıvan vədigər ərazilərdə Bakı Soveti və daşnak erməni silahlıdəstələri azərbaycanlılara qarşı qırğın törətdilər. Əliyalın insanları uşaq-böyük demədən işgəncələrverərək amansız şəkildə qətlə yetirdilər.
Xarici havadarlarının köməyi ilə azərbaycanlılarıtarixi torpaqlarından qovmaqla, bu ərazilərdə mifik“böyük Ermənistan” yaratmaq məqsədi Azərbaycan vəTürk xalqlarını onilliklər boyu müntəzəm şəkildəermənilərin ideoloji və hərbi təcavüzünə məruzqoymuşdur. Beləcə xalqımızın çoxəsrlik tarixikobudcasına saxtalaşdırılmış, mədəniyyət abidələrimiz, toponimlərimiz ermənilər tərəfindənözününküləşdirilmişdir.
Qeyd etmək lazımdır ki, kütləvi qətllər və hərbiəməliyyatlarla müşayiət olunan soyqırım siyasətimüxtəlif dövrlərdə fərqli formalarda həyatakeçirilmişdir. XIX əsrin birinci yarısında İrandan vəOsmanlı imperiyasından köçürülən ermənilər hesabınaQarabağ və Zəngəzurda demoqrafik vəziyyət zorladəyişdirildi. Azərbaycanlı əhalinin kütləvi qırğınları, 1918-ci ildə tarixi Azərbaycan torpaqlarındaErmənistan dövlətinin yaradılmasına paralel olaraqAzərbaycanın ən mühüm mədəniyyət mərkəzlərindənbiri olan İrəvan şəhərinin paytaxt kimi Ermənistanaverildi.
Daha sonra 1920-ci illərdə sovet hökumətitərəfindən Zəngəzurun ermənilərə verilməsi, 1948-1953-cü illərdə yüz minlərlə azərbaycanlının indikiErmənistan ərazisindəki əzəli torpaqlarındandeportasiyası və digər mühüm faktlar azərbaycanlılarınsoyqırımı tarixinin qanlı səhifələridir. Lakin bütünbunlara baxmayaraq baş verən hadisələr xalqımızın özmilli kimliyini qorumaq uğrunda mübarizəsinizəiflətmədi.
Bölgədə baş verən siyasi qarışıqlıq vəziyyətidaha da gərginləşdirmişdi.1917-ci ildə Rusiyada başverən Oktyabr çevrilişi Şimali Azərbaycanda gedənsiyasi proseslərə təsirsiz ötüşmədi. Bölgədə yaranmışhakimiyyət boşluğu dərinləşərək milli ziddiyyətlərikəskinləşdirdi. Nəticədə qeyri-sabitlik artaraq, silahlıtoqquşmalara gətirib çıxartdı. Məqsədli şəkildəazərbaycanlıların hüquqları məhdudlaşdırıldı. Beləliklə, mürəkkəb və qeyri-sabit şərait 1918 marthadisələrinə, yəni 31 Mart Azərbaycanlıların Soyqırımıfaciəsinə zəmin yaratmış oldu. Bu hadisələrin başvermə səbəbləri, gedişatı və nəticələri Azərbaycantarixində mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Daşnaklar mart qırğınını törətməklə şəhərinmüsəlman əhalisini məhv etməyi qarşıya məqsədqoymuşdular. Elə bu məqsədlə Bakıya minlərlə erməniəsgəri gətirilmişdi. “Qırmızı qvardiya” adı ilə yaradılanordunun da 70 faizi erməni idi. Martın 30-u axşamsaatlarında Bakıda ilk atəşlər açıldı. Aldatma siyasətiyeridib özlərini bitərəf elan etmiş “Daşnaksütun” vəErməni Milli Şurası sözdə guya müdafiəçi rolunuoynadılar.
Hadisələrin planlı olaraq növbəli şəkildəgerçəkləşdirilməsi Azərbaycan xalqına qarşı etniktəmizləmə siyasətinin bir hissəsi idi. Bakıda törədilmişqırğınlar aprel ayının ilk günlərindən etibarən eyniləŞamaxı, Quba, Xaçmazda törədildi. Şamaxı qəzasındabaş verən ağır qətliyam nəticəsində Şamaxı şəhəri və72 kənd dağıdıldı, minlərlə azərbaycanlı öldürüldü. Quba qəzasında qırğın törədən quldur dəstəsitərəfindən minlərlə insan qətlə yetirildi. Qırğınlarzamanı günahsız insanlar, o cümlədən qadın və uşaqlarda amansız şəkildə qətlə yetirilmişdir. Göyçay, Kürdəmir, Salyan və Lənkəran bölgələrinin əhalisi dəsilahlı dəstələrdən ciddi ziyan çəkdi. Məscidlər vətarixi abidələr dağıdıldı. Bu, xalqın mədəni irsinə zərbəidi.
Xalqımızın milli yaddaşında dərin iz qoymuş bufaciənin xatırlanması milli kimliyin qorunması və gəncnəsillərə tarixi həqiqətlərin ötürülməsi baxımındanmühüm əhəmiyyətə malikdir. Müasir Azərbaycandövləti bu hadisələri həm tarixi fakt olaraq, həm dəbeynəlxalq müstəvidə ədalət mübarizəsinin bir hissəsikimi təqdim edir. Erməni millətçilərinin Azərbaycanaqarşı ərazi iddialarını həyata keçirmək üçün 1918-ci ildə ölkə hüdudlarında həyata keçirdikləri cinayətkarəməllərinin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması milliqürur məsələsi oldu.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənabİlham Əliyevin 2018-ci ildə imzaladığı sərəncamlasoyqırımın 100 illiyi dövlət səviyyəsində anıldı vədünya ictimaiyyətinə çatdırıldı. Bu soyqırımınxatırlanması Azərbaycanın tarixi həqiqətlərinintanınması uğrunda mübarizənin davamı, milli yaddaşınqorunması deməkdir.
Zaman-zaman bir çox soyqırımlara məruz qalanxalqımızın milli birliyi sarsılmadı, əksinə daha damöhkəmləndi. 1918-ci ildə parçalanmaq təhlükəsi iləüz-üzə qalan xalq bu gün güclü dövlət və millihəmrəylik nümayiş etdirir.
Quba şəhərində tikinti məqsədilə aparılanqazıntılar zamanı aşkar edilmiş kütləvi məzarlığın martqırğınları ilə bağlılığı sübut olunmuşdur. Qubada aşkaredilmiş kütləvi məzarlıq 1918-ci ildə Azərbaycanxalqına qarşı törədilmiş soyqırımın arxeoloji və elmisübutudur. Azərbaycan Milli Elmlər AkademiyasıArxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu tərəfindənaparılan tədqiqatlar nəticəsində yüzlərlə insanınqalıqları aşkarlanmışdır. Tədqiqat nəticəsində məlumolmuşdur ki, aşkar edilən qalıqların çoxu qadın, uşaqvə yaşlılara aiddir.
Azərbaycan xalqının gələcək nəsillərinin milliyaddaşının qorunması və soyqırımı qurbanlarınınxatirəsinin əbədiləşdirilməsi məqsədilə AzərbaycanRespublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin 30 dekabr 2009-cu il tarixli sərəncamı əsasında aşkaredilmiş kütləvi məzarlığın yaxınlığında “QubaSoyqırımı Memorial Kompleksi” inşa edildi. Tarixihəqiqətlərə əsaslanan Memorial Kompleks Azərbaycanxalqının faciəli tarixini gələcək nəsillərə çatdırmaqüçün yaradılmış mühüm mədəni-tarixi abidələrdənbiridir.
Siyasi-ideoloji təxribat və dezinformasiyasahəsində tayı-bərabəri olmayan erməni millətçiləribütün dünyada ölkəmiz və xalqımız əleyhinətəbliğatlar aparır, beynəlxalq ictimaiyyəti çaşdırmağa, regionda sabitliyi və dünya düzənini pozmağaçalışırdılar. Xalqları bir-birinə qarşı qoyur, milli və diniqarşıdurmanı təşviq edirdilər.
Tarixi proseslərin gedişi göstərdi ki, erməniişğalçılarının və onların havadarlarının imkanlarıgetdikcə tükənməkdədir. Çünki bu mənfur siyasətəqarşı, geniş iqtisadi potensiala malik qüdrətliAzərbaycan dövləti, möhkəmlənən xalq həmrəyliyi vəgüclü Azərbaycan ordusu dayanmışdı. Vətənmüharibəsi və lokal antiterror tədbirləri nəticəsindəAzərbaycan öz ərazi bütövlüyünü tam bərpa edərək, haqq savaşında qalib dövlət olduğunu dünyaya bəyanetdi. Qürurla deyə bilərik ki, bu gün AzərbaycanCənubi Qafqazda, eləcə də beynəlxalq aləmdə üstünmövqeyə malik güclü dövlətdir. Bu gün ölkəninqazandığı nailiyyətlər, iqtisadi tərəqqi, siyasi sabitlikvə beynəlxalq nüfuz faciənin qurbanlarının xatirəsinəehtiram olaraq dəyərləndirmək olar.
Cənab Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi iləölkəmiz dünya siyasətinə ciddi təsiri olan böyükdövlətlərlə müntəzəm əməkdaşlıq edərək, onilliklərboyu formalaşmış stereotipləri, yanlış yanaşmalarıdəyişdirməyə müvəffəq olmuşdur. Xüsusilə qeydetmək lazımdır ki, soyqırım qurbanlarının xatirəsinianma tədbirləri bütün dünyada getdikcə daha genişxarakter alır və ciddi əks-səda doğurur. Artıqbeynəlxalq ictimaiyyətdə ikili standartlara vəermənipərəst qüvvələrin təzyiqlərinə baxmayaraq, təsdiqini tapmış faktlara önəm verilir. Azərbaycandövləti soyqırımı faktlarının əsaslı öyrənilməsi yolu ilətarixi ədalətin və həqiqətin bərpa olunmasına çalışır. Bu baxımdan dünyada bu və buna bənzər faciələrintəkrarlanmasını qətiyyətlə pisləyir.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənabİlham Əliyevin müdrik və qətiyyətli siyasətinəticəsində bu gün Azərbaycanın inkişafı, iqtisadinailiyyətləri və beynəlxalq aləmdə mövqeyi gözönündədir. Azərbaycan bütün dünyaya siyasi, iqtisadivə milli birlik gücünü göstərdi.Tarixi faciələr yalnızanım tədbirləri ilə deyil, təhsil proqramlarında əksinitapır, muzeylərdə əbədiləşdirilir, sənədli filmlərdə vəmədəni layihələrdə yaşadılır. Bütün bunlar gənc nəslintarixi öyrənməsi, onların milli dəyərlərə bağlılığınıngücləndirilməsi yolunda vacib amillərdən hesab olunurvə bu istiqamətdə öz töhfəsini verir.
Budur artıq xalqımızın uzun illər arzuladığımüstəqillik və tərəqqi gerçəkləşmişdir. Tarixiçətinliklər müasir nailiyyətlərlə birləşib hər birazərbaycanlı üçün həm qürur, həm də gələcəyə inammənbəyi oldu.
Bu gün Azərbaycan Respublikasının Prezidenticənab İlham Əliyevin müdrik strateji gedişləri ölkəninsürətli tərəqqisini uğurla təmin edir. Ölkəmizdəmöhkəm sosial və milli həmrəylik mövcuddur. Bubirlik və həmrəylik isə dövlətimizin gücünü daha daartırır. Milli təhlükəsizlik, ərazi bütövlüyü vəhüquqların qorunması dövlətimizin prioriteti olmuşdur.
Tarixin ağır sınaqlarına qəhrəmanlıqla sinə gərərəkgüclənən Azərbaycan dövləti bundan sonra da tarixitorpaqlarına göz dikən, xalqımıza qarşı yönələn bütüntəhdidlərə layiqli cavabını verəcəkdir.
Məhsəti Məmmədova,
YAP Yasamal rayon “H.B.Zərdabi pr.59” (4 nömrəli Uşaq-Gənclər İnkişaf Mərkəzi) ünvanı üzrəərazi partiya təşkilatının sədr müavini
