Tarixdə elə günlər var ki, onların əhəmiyyəti baş verdiyi hadisənin hüdudlarını aşaraq bütöv bir xalqın milli yaddaşına, siyasi düşüncəsinə və gələcəyə baxışına təsir göstərir. Azərbaycan xalqı üçün 8 Noyabr – Zəfər Günü belə bir tarixi gündür. Bu tarix uzun illər davam edən münaqişənin hərbi-siyasi mənzərəsinin dəyişməsini, milli iradənin təntənəsini, dövlət suverenliyinin möhkəmlənməsini və qarşıda yeni inkişaf mərhələsinin açılmasını ifadə edir. 2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan və 44 gün davam edən Vətən müharibəsi Azərbaycanın müasir tarixində dönüş nöqtəsi oldu. Noyabrın 8-də Şuşanın azad edilməsi hərbi əməliyyatların gedişində həlledici əhəmiyyət daşıdı. Noyabrın 10-da Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya liderlərinin imzaladığı üçtərəfli bəyanatla hərbi əməliyyatlar dayandırıldı və regionda yeni siyasi reallığın formalaşması üçün şərait yarandı. Prezident İlham Əliyevin 2020-ci il dekabrın 3-də imzaladığı sərəncamla 8 Noyabrın Zəfər Günü elan edilməsi bu tarixin milli təqvimdəki yerini rəsmiləşdirdi. Zəfərin mahiyyətini anlamaq üçün hadisələri hərbi nəticələr çərçivəsində qiymətləndirmək kifayət etmir. Bu Qələbə uzun illər davam etmiş işğalın yaratdığı siyasi, iqtisadi, sosial və humanitar problemlərin həlli üçün yeni imkanlar açdı. Bununla yanaşı, böyük məsuliyyətlər də meydana çıxardı. Çünki ərazi üzərində suverenliyin bərpası ilə həmin ərazilərdə normal həyatın yenidən qurulması, insanların doğma yurdlarına qayıtması, iqtisadi fəaliyyətin canlandırılması və regional sülhün təmin olunması müxtəlif vasitələr tələb edən, lakin bir-biri ilə sıx bağlı proseslərdir. 2020-ci ildən 2026-cı ilin noyabrınadək olan dövrə nəzər saldıqda Azərbaycanın həyatında bir neçə mühüm istiqamət üzrə dərin dəyişikliklərin baş verdiyini görürük. Hərbi Qələbə sonrakı mərhələdə siyasi və diplomatik gündəliyin yenilənməsinə, 2023-cü ildə dövlət suverenliyinin bərpasına, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda genişmiqyaslı quruculuq işlərinin aparılmasına, Böyük Qayıdış proqramının həyata keçirilməsinə və Ermənistanla münasibətlərin normallaşdırılması istiqamətində yeni təmasların yaranmasına gətirib çıxardı. Bu baxımdan Zəfər Gününü qeyd etmək keçmişin qəhrəmanlıq salnaməsini xatırlamaqla yanaşı, son altı ilin nəticələrini təhlil etmək, görülən işlərin əhəmiyyətini qiymətləndirmək və gələcək qarşısında duran vəzifələri müəyyənləşdirmək deməkdir. Azərbaycanın ərazi bütövlüyü məsələsi 1990-cı illərin əvvəllərindən etibarən ölkənin xarici və daxili siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri olub. Birinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində geniş ərazilər işğal edilmiş, yüz minlərlə insan doğma yaşayış yerlərindən didərgin düşmüş, şəhər və kəndlər dağıntılara məruz qalmışdı. Bu hadisələr ölkənin demoqrafik quruluşuna, sosial münasibətlərinə, iqtisadi inkişafına və milli yaddaşına uzunmüddətli təsir göstərdi. Münaqişənin həlli üçün illərlə beynəlxalq vasitəçilik mexanizmlərindən istifadə edildi. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələrində Azərbaycanın ərazi bütövlüyü ilə bağlı müddəalar və hərbi əməliyyatların dayandırılması çağırışları yer alırdı. ATƏT-in Minsk qrupu çərçivəsində aparılan danışıqlar da siyasi həll axtarışının əsas platformalarından biri idi. Lakin beynəlxalq hüquqi sənədlərin mövcudluğu münaqişənin həllini təmin etmədi. İllər keçdikcə danışıqlar prosesinin nəticəsiz qalması, işğalın yaratdığı reallıqların davam etməsi və məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıda bilməməsi problemin dərinliyini daha aydın göstərirdi. Bu tarixi təcrübə bir mühüm həqiqəti ortaya qoyurdu: beynəlxalq hüququn prinsipləri ilə onların praktik həyata keçirilməsi arasında ciddi fərq yarana bilər. Hüquqi normaların təsirli siyasi və diplomatik mexanizmlərlə dəstəklənmədiyi şəraitdə münaqişələrin həlli uzun müddət yubana bilər. Azərbaycan müstəqillik illərində dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi, iqtisadi imkanların artırılması, ordu quruculuğu və beynəlxalq əlaqələrin genişləndirilməsi istiqamətində ardıcıl siyasət həyata keçirdi. Bu amillər sonrakı hadisələrin formalaşmasında mühüm rol oynadı. 2020-ci ildə baş verənlər uzun müddət davam edən siyasi və hərbi qarşıdurmanın yeni mərhələyə keçməsi idi. Vətən müharibəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində tarixi nəticələr yaratdı və bölgədə qüvvələr nisbətini dəyişdirdi. Bu nəticənin əhəmiyyəti həm də ondadır ki, münaqişənin əvvəlki siyasi çərçivəsi öz əvvəlki formasında davam edə bilmədi. Müharibədən sonra regionun gələcəyi ilə bağlı müzakirələr artıq yeni reallıqlar, təhlükəsizlik məsələləri, nəqliyyat əlaqələri, sərhədlər və sülh sazişi ətrafında cəmləşməyə başladı. Vətən müharibəsi Azərbaycan dövlətinin hərbi potensialının, idarəetmə imkanlarının və xalqın milli həmrəyliyinin mühüm sınağı oldu. Müharibənin gedişində Azərbaycan Silahlı Qüvvələri mürəkkəb relyefə, möhkəmləndirilmiş müdafiə mövqelərinə və çətin əməliyyat şəraitinə baxmayaraq, bir sıra strateji əraziləri azad etdi. Müasir hərbi texnologiyaların tətbiqi, pilotsuz uçuş aparatlarının imkanlarından istifadə, kəşfiyyat və əməliyyatların əlaqələndirilməsi, artilleriya və xüsusi təyinatlı qüvvələrin fəaliyyəti müharibənin xarakterinə ciddi təsir göstərdi. Bu təcrübə beynəlxalq hərbi ekspertlərin də diqqətini cəlb etdi və müasir müharibələrdə texnologiyanın, məlumat üstünlüyünün və əməliyyat çevikliyinin əhəmiyyətini yenidən gündəmə gətirdi. Bununla belə, hərbi uğurun izahını yalnız texnologiya ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmazdı. Ordu quruculuğu, peşəkar kadr hazırlığı, maddi-texniki təminat, komandanlıq sistemi, uzunmüddətli hazırlıq və siyasi qərarvermə imkanları birlikdə nəticəyə təsir göstərən amillər idi. Müharibə dövründə cəmiyyətdə formalaşan həmrəylik də xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Müxtəlif yaş qruplarından olan insanlar, könüllülər, həkimlər, jurnalistlər, müəllimlər və digər peşə sahibləri öz imkanları daxilində ümumi səylərə töhfə verirdilər. Cəmiyyətin diqqəti vahid milli məqsəd ətrafında birləşmişdi. Bu müharibənin mənəvi yükünü isə şəhidlərin fədakarlığı, yaralanan hərbçilərin mübarizəsi və ailələrin yaşadığı ağrı müəyyənləşdirir. Hər bir hərbi nəticənin arxasında insan taleyi dayanır. Buna görə də Zəfər tarixinin təbliği qəhrəmanlıq nümunələrinin xatırlanması ilə yanaşı, müharibənin insan həyatına təsirlərinin də obyektiv dərk olunmasını tələb edir. Noyabrın 8-də Şuşanın azad edilməsi müharibənin həlledici hadisələrindən biri oldu. Şuşanın coğrafi mövqeyi və hərbi-strateji əhəmiyyəti şəhərin azad olunmasını əməliyyatların ümumi gedişinə təsir göstərən mühüm faktora çevirdi. Eyni zamanda, Şuşa Azərbaycan xalqının mədəni yaddaşında xüsusi yer tutduğundan, bu hadisə güclü mənəvi məna daşıyırdı. Şuşanın azadlığı Zəfər Gününün əsas simvollarından birinə çevrildi. Bu şəhər vasitəsilə hərbi Qələbə, milli mədəniyyət və tarixi yaddaş vahid məna çərçivəsində birləşdi. Son altı ili düzgün qiymətləndirmək üçün hər bir mərhələnin mahiyyətini və əvvəlki hadisələrlə əlaqəsini nəzərə almaq lazımdır. Vətən müharibəsi nəticəsində bölgədə yeni vəziyyət yarandı. Noyabrın 10-da imzalanan üçtərəfli bəyanat hərbi əməliyyatların dayandırılmasını, bir sıra ərazilərin qaytarılmasını və regionda təhlükəsizlik mexanizmlərinin formalaşdırılmasını nəzərdə tuturdu. Qarşıda dağıdılmış ərazilərin bərpası, minalardan təmizləmə, əhalinin qayıdışına hazırlıq və siyasi məsələlərin həlli dayanırdı. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə bərpa layihələrinin hazırlanmasına, nəqliyyat və enerji infrastrukturunun qurulmasına başlanıldı. Füzuli Beynəlxalq Hava Limanının tikintisi bu dövrün mühüm layihələrindən biri idi. Hava limanı 2021-ci il oktyabrın 26-da istifadəyə verildi. Bu layihə ərazilərin xarici əlaqələrinin genişləndirilməsi və gələcək iqtisadi fəaliyyət üçün infrastruktur bazasının yaradılması baxımından əhəmiyyət daşıyırdı. Zəngilan rayonunun Ağalı kəndində müasir yaşayış məntəqəsinin qurulması və ilk sakinlərin qayıtması yeni mərhələnin başlanğıcını göstərdi. Həmin il Laçın şəhəri, Zabux və Sus kəndləri də Azərbaycanın nəzarətinə keçdi. Eyni zamanda, sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi və regional kommunikasiyaların açılması istiqamətində siyasi müzakirələr davam edirdi. Sentyabrın 19–20-də Qarabağda keçirilmiş hərbi əməliyyatlardan sonra Azərbaycanın bütün ərazisində dövlət suverenliyinin təmin edilməsi istiqamətində yeni mərhələ yarandı. Bu hadisələr bölgədəki təhlükəsizlik və idarəetmə reallıqlarını dəyişdirdi. Eyni zamanda, Qarabağda yaşayan erməni əhalisinin böyük hissəsi Ermənistana köçdü. Bu kütləvi köç bölgənin demoqrafik mənzərəsində ciddi dəyişiklik yaratdı və humanitar məsələləri beynəlxalq müzakirələrin mövzusuna çevirdi. Azərbaycan və Ermənistan arasında sərhədin müəyyən hissələrində delimitasiya istiqamətində razılaşmalar əldə edildi. Qazax rayonunun dörd kəndinin Azərbaycana qaytarılması bu prosesin konkret nəticələrindən biri oldu. Bununla yanaşı, azad edilmiş ərazilərdə yaşayış məntəqələrinin bərpası və insanların qayıdışı davam etdi. Avqustun 8-də Vaşinqtonda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev, Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan və ABŞ Prezidenti Donald Trampın iştirakı ilə keçirilən görüşdə birgə bəyannamə imzalandı. Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirləri sülh və dövlətlərarası münasibətlərin qurulması haqqında sazişin razılaşdırılmış mətnini parafladılar. Bu hadisə münasibətlərin normallaşdırılması və regional kommunikasiyaların inkişafı baxımından mühüm siyasi mərhələ oldu. Bununla belə, sazişin paraflanması onun imzalanması və qüvvəyə minməsi ilə eyni hüquqi status daşımır. Son altı ilin təcrübəsi göstərir ki, hərbi-siyasi nəticələrin davamlı sülhə, sosial rifaha və iqtisadi inkişafa çevrilməsi uzunmüddətli fəaliyyət tələb edir. Bərpa layihələrinin səmərəliliyi, qayıdan əhalinin həyat şəraiti, sülh sazişinin hüquqi taleyi və regional əməkdaşlığın real nəticələri bu mərhələnin əsas qiymətləndirmə meyarlarıdır. Bu xronologiya göstərir ki, 2020-ci ildən sonrakı proseslər bir-birindən ayrı hadisələr deyil. Hərbi Qələbə yeni siyasi imkanlar yaratdı, suverenliyin bərpası idarəetmə və təhlükəsizlik məsələlərini ön plana çıxardı, Böyük Qayıdış sosial-iqtisadi vəzifələri genişləndirdi, sülh gündəliyi isə regional münasibətlərin gələcək çərçivəsini müəyyənləşdirməyə başladı. 2023-cü ilin sentyabrında baş verən hadisələr münaqişənin əvvəlki mərhələsindən fərqli siyasi vəziyyət yaratdı. Azərbaycanın bütün ərazisində dövlət suverenliyinin təmin edilməsi istiqamətində atılan addımlar idarəetmə, təhlükəsizlik, hüquqi məsuliyyət və humanitar məsələlərin yeni çərçivədə nəzərdən keçirilməsini tələb etdi. Bu hadisələrin beynəlxalq münasibətlər baxımından təhlili zamanı iki məqamı fərqləndirmək vacibdir. Birincisi, dövlətlərin ərazi bütövlüyü və suverenliyi beynəlxalq hüququn əsas prinsipləridir. İkincisi, hər hansı münaqişənin hərbi mərhələsinin başa çatması mülki əhalinin hüquqları, təhlükəsizliyi, mülkiyyət məsələləri və humanitar ehtiyaclarla bağlı bütün problemlərin avtomatik həll olunduğu demək deyil. 2023-cü ilin sentyabr hadisələrindən sonra Qarabağda yaşayan erməni əhalisinin böyük hissəsinin Ermənistana köçməsi regionun sosial və demoqrafik quruluşunu dəyişdirdi. Bu prosesin miqyası, insanların köçmə səbəbləri, təhlükəsizliklə bağlı narahatlıqlar və beynəlxalq qurumların mövqeləri münaqişədən sonrakı dövrün həssas mövzuları olaraq qaldı. Peşəkar siyasi təhlil üçün bu hadisələri emosional ifadələrdən kənar, faktlara əsaslanaraq qiymətləndirmək lazımdır. Azərbaycanın suverenliyinin bərpası ilə mülki əhalinin hüquqlarının təmin olunması bir-birinə zidd məsələlər kimi təqdim edilməməlidir. Əksinə, dövlət suverenliyinin uzunmüddətli legitimliyi hüquqi idarəetmə, təhlükəsizlik, ədalət və insan hüquqlarının qorunması kimi prinsiplərlə daha da möhkəmlənir. Eyni zamanda, Qarabağdan köçmüş insanların təhlükəsizliyi, ləyaqəti, mülkiyyət və şəxsi hüquqları ilə bağlı məsələlərin beynəlxalq hüquq çərçivəsində müzakirəsi regionda davamlı sülh üçün əhəmiyyət daşıyır. Münaqişənin müxtəlif tərəflərinin yaşadığı ağrı və itkilərin obyektiv araşdırılması gələcəkdə qarşılıqlı düşmənçiliyin azalmasına xidmət edə bilər. Azərbaycanın qarşısında duran vəzifələrdən biri suverenliyin bərpası ilə yaranan yeni idarəetmə imkanlarını sabitlik, qanunun aliliyi, sosial-iqtisadi inkişaf və regional təhlükəsizlik üçün işlək mexanizmlərə çevirməkdir. Bu, dövlətin uzunmüddətli maraqlarına uyğun olan strateji yanaşmadır. Vətən müharibəsindən sonra Cənubi Qafqazda qüvvələr balansı dəyişdi. Əvvəlki illərdə münaqişənin həlli ətrafında formalaşmış diplomatik çərçivə öz əvvəlki funksiyasını itirdi, yeni regional əməkdaşlıq imkanları və təhlükəsizlik məsələləri ön plana çıxdı. Azərbaycanın geosiyasi əhəmiyyəti bir neçə əsas amillə bağlıdır. Ölkənin Xəzər dənizinə çıxışı, enerji ehtiyatları, Türkiyə ilə strateji tərəfdaşlığı, Mərkəzi Asiya ilə əlaqələri və Avropa ilə Asiya arasında nəqliyyat marşrutlarında iştirakı bu amillərin əsasını təşkil edir. Son illərdə qlobal enerji təhlükəsizliyi və təchizat zəncirlərinin şaxələndirilməsi məsələləri Azərbaycanın mövqeyini daha da aktuallaşdırıb. Avropanın enerji mənbələrini diversifikasiya etmək cəhdləri, Xəzər hövzəsinin resursları və Cənubi Qafqazın tranzit imkanları ölkənin beynəlxalq iqtisadi əlaqələrində mühüm rol oynayır. Bununla belə, geosiyasi əhəmiyyətin iqtisadi faydaya çevrilməsi avtomatik proses deyil. Bunun üçün uzunmüddətli müqavilələr, etibarlı nəqliyyat infrastrukturu, gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi, rəqabətqabiliyyətli xidmətlər və siyasi sabitlik lazımdır. Orta Dəhlizin inkişafı bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çin və Mərkəzi Asiyadan Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropaya uzanan marşrut alternativ daşımalar üçün imkanlar yaradır. Lakin bu dəhlizin səmərəliliyi limanların, dəmir yollarının, avtomobil yollarının və sərhəd-keçid məntəqələrinin uzlaşdırılmış fəaliyyətindən asılıdır. Zəngəzur istiqamətində kommunikasiyaların açılması ilə bağlı müzakirələr də regionun gələcəyi üçün əhəmiyyətlidir. Burada əsas məsələ nəqliyyat əlaqələrinin suverenlik, yurisdiksiya, sərhəd və təhlükəsizlik prinsiplərinə uyğun hüquqi mexanizmlərlə təmin edilməsidir. Qarşılıqlı faydaya əsaslanan əlaqələr region ölkələri üçün iqtisadi imkanlar yarada bilər. Türkiyə ilə münasibətlər Azərbaycanın regional siyasətində mühüm yer tutur. İki ölkə arasında hərbi, siyasi, iqtisadi və mədəni əməkdaşlıq müharibədən sonra da inkişaf edib. Bununla yanaşı, Azərbaycan üçün Mərkəzi Asiya dövlətləri, Pakistan, Avropa ölkələri və digər beynəlxalq tərəfdaşlarla əlaqələrin genişləndirilməsi xarici siyasətin çoxşaxəliliyini artırır. Mənim qənaətimcə, Azərbaycanın regional gücünün davamlılığı əldə olunan siyasi üstünlükləri iqtisadi əməkdaşlıq, təhlükəsizlik və diplomatik etimad üçün real nəticələrə çevirmək bacarığından asılıdır. Müasir beynəlxalq münasibətlərdə güclü dövlət olmaq həm öz milli maraqlarını qorumaq, həm də regional sabitliyə töhfə verən mexanizmlər yaratmaq deməkdir. Münaqişədən sonrakı dövrün ən mühüm məsələlərindən biri Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin hüquqi əsaslarla normallaşdırılmasıdır. Sülh müqaviləsi bu baxımdan siyasi sənəddən daha geniş məna daşıyır. O, dövlətlərin gələcək münasibətlərinin prinsiplərini, təhlükəsizlik öhdəliklərini və əməkdaşlıq imkanlarını müəyyənləşdirə bilər. Sülh gündəliyində bir neçə əsas istiqamət var: qarşılıqlı ərazi bütövlüyünün tanınması, sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyası, nəqliyyat əlaqələrinin açılması, iqtisadi münasibətlərin inkişafı, humanitar məsələlərin həlli və gələcəkdə güc tətbiqi risklərinin azaldılması. 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda əldə olunan razılaşmalar sülh prosesinə yeni siyasi impuls verdi. Birgə bəyannamənin imzalanması və sülh sazişinin mətninin paraflanması tərəflərin münasibətlərin normallaşdırılması istiqamətində irəliləyiş əldə etdiyini göstərdi. Bununla belə, sülhün hüquqi və siyasi baxımdan tam möhkəmlənməsi üçün sənədlərin statusu, öhdəliklərin icrası və tərəflərin gələcək davranışı həlledici əhəmiyyət daşıyır. Sülhün davamlılığı bir neçə göstərici ilə qiymətləndirilə bilər: sərhəd insidentlərinin azalması, kommunikasiya xətlərinin açılması, qarşılıqlı ticarətin genişlənməsi, insanların təhlükəsizliyinin təmin olunması və siyasi mübahisələrin diplomatik vasitələrlə həlli. Bu prosesdə beynəlxalq təşkilatların rolu da əhəmiyyətlidir. BMT, Avropa İttifaqı və digər beynəlxalq aktorlar tərəflər arasında dialoqun təşviqinə, iqtisadi əməkdaşlıq imkanlarının genişləndirilməsinə və humanitar məsələlərin həllinə töhfə verə bilərlər. Lakin davamlı sülhün əsasını tərəflərin öz öhdəliklərinə əməl etməsi və bir-birinin suverenliyinə hörmət göstərməsi təşkil edir. Tarixi yaddaşın qorunması ilə sülh quruculuğu arasında düzgün tarazlıq yaradılmalıdır. Azərbaycan xalqının yaşadığı itkilər, şəhidlərin xatirəsi və məcburi köçkünlərin uzun illər davam edən iztirabları milli yaddaşın ayrılmaz hissəsidir. Bu yaddaşın qorunması gələcək nəsillərin təhlükəsizliyinə və rifahına xidmət edən siyasətlə uzlaşdırılmalıdır. Sülhün iqtisadi əhəmiyyəti də böyükdür. Sabit regional mühit investisiya risklərini azaldır, ticarəti genişləndirir, nəqliyyat xətlərinin fəaliyyətini asanlaşdırır və dövlətlərin resurslarını sosial-iqtisadi inkişaf istiqamətlərinə yönəltməsinə imkan verir. Beləliklə, sülh müqaviləsinin əhəmiyyəti onun imzalanması ilə məhdudlaşmır. Əsas məqsəd hüquqi öhdəliklərin insanların gündəlik həyatında hiss edilən təhlükəsizlik, sabitlik və əməkdaşlıq nəticələri yaratmasıdır. Zəfərin ən mühüm humanitar nəticələrindən biri keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıtması üçün şəraitin yaradılmasıdır. Uzun illər davam edən məcburi köçkünlük yüz minlərlə insanın həyatında dərin iz buraxmış, ailələrin sosial münasibətlərinə, təhsil imkanlarına, məşğulluğa və gələcək planlarına təsir göstərmişdi. Məcburi köçkünlük ev ünvanının dəyişməsi ilə bitən hadisə deyil. İnsan doğulduğu kənddən, ailə xatirələrindən, qəbiristanlıqdan, məktəbindən, qonşularından və sosial mühitindən uzaq düşür. Bu səbəbdən doğma yurda qayıdışın mənası yaşayış evinin bərpasından daha genişdir. Qayıdış insanın həyatının əvvəlki coğrafi və mədəni mühitlə yenidən əlaqələndirilməsidir. Azərbaycanın Böyük Qayıdış proqramı bu baxımdan strateji əhəmiyyət daşıyır. Proqram çərçivəsində yaşayış evləri, məktəblər, tibb müəssisələri, yollar, enerji və su təchizatı sistemləri, rabitə infrastrukturu və digər ictimai xidmətlər qurulur. Məqsəd insanların təhlükəsiz və ləyaqətli yaşayışı üçün zəruri şərait yaratmaqdır. Zəngilan rayonunun Ağalı kəndində 2022-ci ildə başlayan məskunlaşma Böyük Qayıdışın ilk mühüm nümunələrindən biri oldu. Sonrakı mərhələlərdə Füzuli, Laçın, Şuşa, Zəngilan, Cəbrayıl, Xocalı və digər yaşayış məntəqələrində qayıdış prosesi genişləndi. Fərqli ərazilərdə məskunlaşmanın vaxtı və miqyası infrastrukturun hazır olmasından, təhlükəsizlik vəziyyətindən və tikinti işlərinin gedişindən asılı olaraq dəyişir. Füzuli şəhərinə 2023-cü ilin avqustundan etibarən sakinlərin qayıtması şəhər həyatının yenidən canlandırılması baxımından mühüm hadisə idi. Laçında yaşayışın bərpası da dağlıq ərazilərdə infrastruktur quruculuğunun və məskunlaşmanın mürəkkəbliyini göstərirdi. Böyük Qayıdışın nəticələrini qiymətləndirərkən üç səviyyəni fərqləndirmək lazımdır. Birinci səviyyə fiziki qayıdışdır. İnsanların təhlükəsiz yaşayış məntəqələrinə yerləşdirilməsi, evlə təmin olunması və əsas xidmətlərə çıxışının yaradılması bu mərhələnin əsas vəzifəsidir. İkinci səviyyə iqtisadi qayıdışdır. İnsanların iş yeri, gəlir mənbəyi və sahibkarlıq imkanları olmadıqda yeni yaşayış məntəqələrinin uzunmüddətli sosial dayanıqlılığı zəifləyə bilər. Buna görə də kənd təsərrüfatı, xidmət sektoru, turizm, sənaye və kiçik biznes üçün real imkanlar yaradılmalıdır. Üçüncü səviyyə sosial və mənəvi qayıdışdır. İnsanlar yeni yaşayış yerlərində özlərini cəmiyyətin tamhüquqlu üzvləri kimi hiss etməli, uşaqların təhsili, ailələrin sosial həyatı və yerli icmaların fəaliyyəti üçün əlverişli şərait mövcud olmalıdır. Bu üç istiqamət bir-birini tamamlayır. Evin tikilməsi vacibdir, lakin insanın həmin evdə davamlı və təhlükəsiz həyat qurması Böyük Qayıdışın əsl nəticəsini müəyyən edir. Məcburi köçkünlərin qayıdışı uzunmüddətli dövlət siyasəti kimi planlaşdırılmalıdır. Bu prosesdə əhalinin yaş strukturu, ailələrin tərkibi, əmək qabiliyyətli insanların məşğulluq ehtiyacları və uşaqların təhsil imkanları nəzərə alınmalıdır. Qayıdan ailələr üçün ən vacib məsələlərdən biri sabit gəlir əldə etməkdir. Əgər yeni yaşayış məntəqəsində iş yerləri kifayət qədər deyilsə, insanlar gündəlik ehtiyaclarını qarşılamaq üçün başqa şəhərlərə getməli ola bilərlər. Bu isə uzunmüddətli məskunlaşmanın sosial dayanıqlılığına təsir göstərə bilər. Buna görə də Böyük Qayıdışın uğuru tikinti proqramları ilə yanaşı, regional iqtisadi inkişaf siyasətindən asılıdır. Yerli müəssisələrin yaradılması, peşə hazırlığı, kənd təsərrüfatı kooperasiyaları, kiçik sahibkarlığın dəstəklənməsi və xidmət sektorunun inkişafı qayıdan əhalinin iqtisadi fəallığını artıra bilər. Məktəblərin və tibb müəssisələrinin fəaliyyəti də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ailələr uşaqlarının keyfiyyətli təhsil almasını, tibbi xidmətlərə vaxtında çıxış əldə etməsini və sosial ehtiyaclarının ödənilməsini istəyirlər. Bu xidmətlərin keyfiyyəti insanların doğma yurdlarında qalmaq qərarına təsir göstərən mühüm amillərdəndir. Rəqəmsal xidmətlərin inkişafı azsaylı əhalinin yaşadığı və coğrafi baxımdan uzaq kəndlər üçün əlavə imkanlar yarada bilər. Elektron dövlət xidmətləri, məsafədən təhsil, telemedisin və rəqəmsal sahibkarlıq təşəbbüsləri xidmətlərə çıxışı asanlaşdıra bilər. Bununla yanaşı, rəqəmsal həllər ənənəvi xidmətləri tam əvəz etməməli, onları tamamlamalıdır. Qayıdış prosesində ictimai iştirakın təmin edilməsi də vacibdir. Yerli sakinlərin ehtiyacları, təklifləri və təcrübəsi bərpa layihələrinin planlaşdırılmasında nəzərə alınmalıdır. İnsanların öz yaşayış məntəqələrinin gələcəyi ilə bağlı qərarlarda iştirak etməsi icma məsuliyyətini və sosial bağlılığı gücləndirə bilər. Böyük Qayıdışın uzunmüddətli uğuru dövlətin yaratdığı imkanlarla insanların şəxsi təşəbbüslərinin birləşməsindən asılıdır. Dövlət infrastruktur və sosial təminat yaradır, sahibkarlar iqtisadi fəallığı genişləndirir, yerli icmalar isə yeni yaşayış mühitinin formalaşmasında iştirak edirlər. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən bərpa işləri Azərbaycanın son illərdəki ən böyük dövlət investisiyası istiqamətlərindən biridir. Dağıdılmış şəhərlərin və kəndlərin yenidən qurulması, yolların salınması, elektrik və su təchizatının bərpası, məktəb və xəstəxanaların tikilməsi genişmiqyaslı maliyyə və texniki resurslar tələb edir. Bu prosesin ilkin mərhələsində minatəmizləmə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Mina və partlamamış hərbi sursatlar insan həyatı üçün təhlükə yaradır, torpaqlardan istifadəni məhdudlaşdırır və bərpa layihələrinin həyata keçirilməsini çətinləşdirir. Buna görə də minatəmizləmə işləri qayıdış, kənd təsərrüfatı, tikinti və iqtisadi fəaliyyətin bərpası üçün ilkin şərtdir. Minatəmizləmə uzunmüddətli və yüksək xərc tələb edən fəaliyyətdir. Onun səmərəliliyi müasir texnologiyalardan, xəritələrin dəqiqliyindən, kadr hazırlığından və beynəlxalq əməkdaşlıqdan asılıdır. Ərazilərin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi insanların həyatını qorumaqla yanaşı, iqtisadi resursların istifadəyə qaytarılmasına da xidmət edir. İnfrastrukturun yenilənməsi bərpa strategiyasının ikinci mühüm istiqamətidir. Yeni yollar, hava limanları, enerji xətləri, su təchizatı sistemləri və rabitə infrastrukturu ərazilərin ölkənin ümumi iqtisadi sisteminə inteqrasiyasını asanlaşdırır. Füzuli Beynəlxalq Hava Limanının istifadəyə verilməsi, Zəngilan və Laçın istiqamətində nəqliyyat imkanlarının genişləndirilməsi, Ağdam şəhərinin yenidən qurulması və müxtəlif yaşayış məntəqələrində tikinti işlərinin aparılması regionun gələcək inkişafı üçün əsas yaradır. Bununla belə, şəhərsalmanın uğuru tikilən binaların sayından daha geniş meyarlarla qiymətləndirilməlidir. Müasir şəhər insanların rahat hərəkətini, ictimai nəqliyyata çıxışını, yaşıllıq sahələrinin mövcudluğunu, enerji və su ehtiyatlarından səmərəli istifadəni, əlçatanlığı və sosial xidmətlərin keyfiyyətini təmin etməlidir. Bu baxımdan azad edilmiş ərazilərdə ağıllı şəhər və ağıllı kənd həllərinin tətbiqi əhəmiyyətlidir. Rəqəmsal idarəetmə, enerji səmərəliliyi, su itkilərinin azaldılması, ağıllı işıqlandırma, tullantıların idarə olunması və müasir rabitə sistemləri yaşayış keyfiyyətini yüksəldə bilər. Lakin texnologiyanın tətbiqi özlüyündə uğurun təminatı deyil. Hər bir layihənin iqtisadi əsaslandırılması, istismar xərcləri, yerli şəraitə uyğunluğu və uzunmüddətli faydası qiymətləndirilməlidir. Əks halda, ilkin mərhələdə yaradılan infrastrukturun saxlanılması gələcəkdə əlavə maliyyə yükü yarada bilər. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpasında torpaq və su ehtiyatlarının əhəmiyyəti xüsusi qeyd olunmalıdır. Bu ərazilərin iqtisadi gələcəyi yaşayış məntəqələrinin qurulması ilə yanaşı, kənd təsərrüfatının, ərzaq istehsalının və emal sənayesinin inkişafı ilə də bağlıdır. Torpaq kənd təsərrüfatının əsas istehsal vasitəsidir. Onun münbitliyi, fiziki və kimyəvi xüsusiyyətləri, su rejimi və ekoloji vəziyyəti məhsuldarlığa birbaşa təsir göstərir. Buna görə də əkin sahələrinin istifadəyə verilməsi elmi torpaq tədqiqatları və aqroekoloji qiymətləndirmə əsasında həyata keçirilməlidir. Uzun müddət təsərrüfat dövriyyəsindən kənarda qalmış ərazilərdə torpaqların vəziyyətinin qiymətləndirilməsi, suvarma sistemlərinin bərpası, eroziya risklərinin müəyyənləşdirilməsi və münbitliyin qorunması vacibdir. Mina təhlükəsinin aradan qaldırılması da bu prosesin əsas şərtlərindəndir. Müasir kənd təsərrüfatında su ehtiyatlarından səmərəli istifadə getdikcə daha böyük əhəmiyyət qazanır. İqlim dəyişmələri, yağıntıların qeyri-bərabər paylanması və suya olan tələbatın artması suvarma sistemlərinin yenilənməsini zəruri edir. Su itkilərinin azaldılması, damcı və digər müasir suvarma üsullarının tətbiqi, suvarma qrafiklərinin elmi əsaslarla hazırlanması məhsuldarlığın artırılmasına kömək edə bilər. Torpaqların şoranlaşması və eroziyası kimi problemlərin qarşısının alınması da aqrar inkişafın əsas şərtlərindəndir. Torpağın kimyəvi tərkibinin, duzluluğunun, strukturunun və su-fiziki xüsusiyyətlərinin mütəmadi izlənilməsi uzunmüddətli məhsuldarlığı qorumağa imkan verir. Burada rəqəmsal kənd təsərrüfatı texnologiyalarının tətbiqi də perspektivlidir. Peyk təsvirləri, coğrafi informasiya sistemləri, torpaq sensorları və rəqəmsal xəritələşdirmə əkin sahələrinin vəziyyətini izləməyə, suvarma və gübrələmə qərarlarını dəqiqləşdirməyə kömək edə bilər. Aqrar inkişafın iqtisadi nəticəsi məhsul istehsalı ilə məhdudlaşmamalıdır. Fermerlərin gəlirlərinin artırılması üçün məhsulun saxlanması, emalı, qablaşdırılması, daşınması və satış bazarlarına çıxışı təmin edilməlidir. Yerli emal müəssisələrinin qurulması kənd təsərrüfatı məhsullarının əlavə dəyərini yüksəldə və yeni iş yerləri yarada bilər. Mənim fikrimcə, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aqrar siyasətin əsas istiqaməti təbii ehtiyatları qoruyaraq məhsuldarlığı artıran, elmi tədqiqatları istehsalla əlaqələndirən və fermerlərin gəlirlərini dayanıqlı şəkildə yüksəldən modelin qurulması olmalıdır. Bu yanaşma ərzaq təhlükəsizliyinə, regional məşğulluğa və ekoloji tarazlığın qorunmasına töhfə verə bilər.Şuşanın azad edilməsi Zəfər Gününün əsas rəmzlərindən birinə çevrilib. Bunun səbəbi şəhərin hərbi-strateji əhəmiyyəti ilə yanaşı, Azərbaycan mədəniyyətinin tarixində tutduğu xüsusi mövqedir. Şuşa Azərbaycan musiqisinin, ədəbiyyatının, memarlığının və maarifçilik ənənələrinin mühüm mərkəzlərindən biridir. Şəhər milli mədəniyyətin inkişafına böyük töhfələr vermiş sənətkarların və ziyalıların adı ilə bağlıdır. Buna görə də Şuşanın bərpası milli mədəni yaddaşın qorunması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 2021-ci il mayın 7-də Şuşa Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı elan edildi. 2022-ci il ölkədə “Şuşa İli” kimi qeyd olundu. 2023-cü ildə Şuşanın Türk dünyasının mədəniyyət paytaxtı, 2024-cü ildə isə İslam dünyasının mədəniyyət paytaxtı kimi təqdim edilməsi şəhərin beynəlxalq mədəni əlaqələrdəki rolunu daha da genişləndirdi. Bu təşəbbüslər Şuşanın mədəniyyət və diplomatiya platforması kimi inkişafına imkan yaratdı. Beynəlxalq tədbirlər, musiqi festivalları, sərgilər və elmi toplantılar şəhərin tarixi irsini tanıtmaqla yanaşı, mədəniyyətlərarası dialoqun genişlənməsinə də xidmət edir. Lakin mədəni irsin bərpası diqqətli elmi yanaşma tələb edir. Tarixi abidələrin ilkin memarlıq xüsusiyyətlərinin qorunması, istifadə edilən materialların uyğunluğu, bərpa prosesinin sənədləşdirilməsi və müstəqil ekspertizanın cəlb edilməsi vacibdir. Tarixi abidə yenidən qurularkən onun autentikliyinin qorunması əsas prinsip olmalıdır. Mədəni irsin qorunması milli kimliyin möhkəmləndirilməsi ilə yanaşı, beynəlxalq hüquq və bəşəri dəyərlərə münasibətin göstəricisidir. Tarixi abidələrin sənədləşdirilməsi, elmi araşdırılması və gələcək nəsillərə ötürülməsi uzunmüddətli məsuliyyətdir. Şuşanın dirçəlişi göstərir ki, Zəfərin mənəvi nəticələri mədəni həyatın canlanması, tarixi yaddaşın qorunması və yeni yaradıcılıq imkanlarının yaranması ilə də ölçülür. Bununla belə, iqtisadi dirçəlişin planlaşdırılması, infrastrukturun yenilənməsi və insan kapitalına investisiyaların əhəmiyyəti baxımından müqayisə aparmaq mümkündür. Beynəlxalq təcrübənin Azərbaycan üçün əsas dərsi bərpanın vahid proqram kimi həyata keçirilməsidir. İnfrastruktur, iqtisadiyyat, sosial xidmətlər, mədəni irs, ekoloji təhlükəsizlik və yerli icmaların iştirakı bir-birindən ayrı planlaşdırılmamalıdır. Bu prosesdə şəffaflıq və nəticələrin ölçülməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dövlət investisiyalarının iqtisadi və sosial səmərəliliyi, yeni iş yerlərinin sayı, qayıdan əhalinin həyat keyfiyyəti və ətraf mühitə təsirlər müntəzəm qiymətləndirilməlidir. Azərbaycanın enerji, nəqliyyat və maliyyə imkanları bərpa prosesinə mühüm dəstək verir. Lakin uzunmüddətli uğur bu imkanların səmərəli idarə olunmasından, yerli iqtisadiyyatın inkişafından və insanların real ehtiyaclarının nəzərə alınmasından asılı olacaq. Zəfər Gününün mənəvi əsasını şəhidlərin fədakarlığı və müharibə iştirakçılarının qəhrəmanlığı təşkil edir. Bu tarixi nəticənin arxasında həyatını itirən insanların taleyi, ailələrin yaşadığı itkilər və yaralanmış hərbçilərin mübarizəsi dayanır. Şəhid ailələrinə və qazilərə dövlət qayğısı sosial siyasətin mühüm istiqamətlərindən biridir. Bu qayğı maddi təminatla yanaşı, tibbi və psixoloji reabilitasiya, məşğulluq, peşə hazırlığı və sosial adaptasiya imkanlarını əhatə etməlidir. Müharibədən sonra əlilliklə yaşayan insanların cəmiyyətin bütün sahələrində iştirakının təmin edilməsi də vacibdir. Əlçatan ictimai infrastruktur, uyğun iş yerləri, fərdi reabilitasiya proqramları və psixoloji dəstək onların həyat keyfiyyətini yüksəldə bilər. Şəhid ailələrinə ehtiram və qazilərə qayğı bayram günləri ilə məhdudlaşmamalıdır. Bu münasibət gündəlik sosial xidmətlərdə, təhsil və səhiyyə sistemində, məşğulluq siyasətində və ictimai davranışda özünü göstərməlidir. Zəfər tarixinin gələcək nəsillərə ötürülməsi də xüsusi məsuliyyətdir. Məktəblərdə və ali təhsil müəssisələrində müharibənin tarixi, beynəlxalq hüquq, sülhün əhəmiyyəti və milli həmrəylik məsələləri faktlara əsaslanan, yaş səviyyəsinə uyğun və maarifləndirici şəkildə tədris edilməlidir. Tarixi yaddaşın qorunması gələcək nəsillərin müstəqil düşünmək, vətəndaş məsuliyyətini anlamaq və ölkənin inkişafına töhfə vermək bacarığını gücləndirməlidir. Son altı ildə əldə olunan nəticələr Azərbaycanın qarşısında yeni imkanlar açıb. Bununla yanaşı, gələcək inkişafın uğuru bir sıra strateji vəzifələrin həllindən asılıdır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda dövlət investisiyaları ilkin infrastrukturun yaradılması üçün vacibdir. Uzunmüddətli inkişaf üçün isə özəl sərmayələr, kiçik və orta sahibkarlıq, sənaye, aqrar istehsal və xidmət sektorunun genişlənməsi zəruridir. Qayıdan əhalinin iş, təhsil, səhiyyə və digər xidmətlərə çıxışı təmin edilməlidir. Məskunlaşma statistikası ilə yanaşı, insanların yaşayış səviyyəsi, gəlirləri və sosial rifahı da əsas qiymətləndirmə meyarlarına çevrilməlidir.Sərhədlərin delimitasiyası, kommunikasiya xətlərinin açılması, qarşılıqlı öhdəliklərin icrası və təhlükəsizlik mexanizmlərinin yaradılması regionun sabitliyinə xidmət edəcək.Torpaq və su ehtiyatlarından səmərəli istifadə, meşələrin qorunması, eroziya və şoranlaşma risklərinin azaldılması, iqlim dəyişmələrinə uyğunlaşma bərpa strategiyasının ayrılmaz hissəsi olmalıdır. Böyük maliyyə resursları tələb edən layihələrdə vəsaitlərin səmərəli istifadəsi, tikinti keyfiyyətinə nəzarət, ictimai məlumatlandırma və nəticələrin qiymətləndirilməsi ictimai etimadın güclənməsinə kömək edəcək. Təhsil, elm, peşə hazırlığı və innovasiya regionun gələcək iqtisadi potensialını müəyyənləşdirəcək. Yeni yaşayış məntəqələrində gənclərin inkişaf imkanları genişləndirilməli, elmi tədqiqatlarla istehsal arasında əlaqələr gücləndirilməlidir. Şəhidlərin xatirəsinə ehtiram, tarixi həqiqətlərin qorunması və milli maraqların müdafiəsi davamlı sülhün qurulması ilə uzlaşdırılmalıdır. Bu vəzifələrin hər biri ayrıca əhəmiyyət daşısa da, onların nəticələri qarşılıqlı əlaqədən asılıdır. İqtisadi imkanlar olmadan məskunlaşma zəifləyə bilər, ekoloji tarazlıq qorunmadan uzunmüddətli inkişaf çətinləşər, hüquqi təminatlar olmadan sülh kövrək qala bilər. Buna görə də dövlət siyasəti kompleks və uzunmüddətli yanaşmaya əsaslanmalıdır. 8 Noyabr – Zəfər Günü Azərbaycanın müasir tarixində milli iradənin, hərbi qəhrəmanlığın və dövlət suverenliyinin möhkəmlənməsinin rəmzidir. 2020-ci ildə qazanılmış Qələbə uzun illər davam edən münaqişənin hərbi-siyasi mənzərəsini dəyişdirdi və ölkənin qarşısında yeni inkişaf mərhələsi açdı. 2020–2026-cı illər ərzində Azərbaycan hərbi Qələbənin nəticələrini siyasi və diplomatik müstəvidə möhkəmləndirmək, 2023-cü ildə dövlət suverenliyini bərpa etmək, azad edilmiş əraziləri yenidən qurmaq və keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışını təmin etmək istiqamətində genişmiqyaslı fəaliyyət həyata keçirib. Sülh gündəliyində əldə olunan irəliləyişlər isə regionun gələcəyi üçün yeni imkanlar yaradıb. Bununla belə, görülən işlərin əsl nəticəsi zaman keçdikcə daha aydın görünəcək. Qarabağda tikilən yaşayış evləri, salınan yollar, yaradılan müəssisələr və bərpa olunan tarixi abidələr mühüm nailiyyətlərdir. Bu nailiyyətlərin uzunmüddətli dəyəri həmin ərazilərdə insanların təhlükəsiz yaşaması, işləməsi, övladlarını böyütməsi və gələcəyini qurması ilə müəyyənləşəcək. Mənim qənaətimcə, Zəfərin tarixi əhəmiyyəti onun yaratdığı imkanları dayanıqlı dövlət inkişafına çevirmək bacarığı ilə daha da möhkəmlənəcək. Güclü dövlət iqtisadi potensialını xalqın rifahına yönəldən, milli maraqlarını beynəlxalq hüquq çərçivəsində qoruyan, tarixi yaddaşına sahib çıxan və gələcək nəsillərin təhlükəsizliyini düşünən dövlətdir. Böyük Qayıdışın uğuru insanların doğma torpaqlarında sabit həyat qurması, sülhün uğuru regionda qarşıdurma risklərinin azalması, iqtisadi dirçəlişin uğuru isə yeni iş yerlərinin, istehsal imkanlarının və sosial rifahın yaranması ilə ölçüləcək. Zəfər tariximizdir, Böyük Qayıdış milli dirçəlişimizin mühüm mərhələsidir, dayanıqlı sülh və firavan gələcək isə gələcək nəsillər qarşısında məsuliyyətimizdir. 8 Noyabrı qeyd edərkən şəhidlərimizin xatirəsini ehtiramla yad etməli, qazilərimizin fədakarlığını unutmamalı və əldə olunan tarixi nəticələrin qorunması üçün qarşıda duran vəzifələri aydın dərk etməliyik. Azərbaycanın gələcək uğurları hərbi Qələbənin yaratdığı imkanların elmə, təhsilə, iqtisadi inkişafa, sosial rifaha, ekoloji tarazlığa və regional sabitliyə çevrilməsindən asılı olacaq. Zəfərin gücü tarixdə qazandığımız Qələbədə, mənası doğma yurda qayıdan insanların sevincində, davamlılığı isə gələcək nəsillər üçün qurduğumuz təhlükəsiz, inkişaf etmiş və firavan Azərbaycandadır.
Fərid Mustafayev,
YAP Yasamal rayon təşkilatının fəalı
