Tarixdə elə günlər var ki, onların əhəmiyyəti təqvimdəki bir tarixlə ölçülmür. Belə günlər xalqların taleyinə, dövlətlərin gələcək inkişaf istiqamətinə və milli yaddaşa təsir göstərən mühüm hadisələrlə səciyyələnir. Azərbaycan xalqı üçün 3 oktyabr 1993-cü il məhz belə tarixlərdən biridir. Həmin gün Ümummilli Lider Heydər Əliyevin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilməsi müstəqil dövlətimizin mürəkkəb siyasi şəraitdə gələcək inkişaf yolunun müəyyənləşməsində mühüm mərhələ oldu. Bu tarixi hadisəni düzgün qiymətləndirmək üçün 1993-cü ilin Azərbaycan reallıqlarına, ölkənin qarşılaşdığı təhlükələrə, dövlət idarəçiliyində yaranmış böhrana və milli maraqların qorunması zərurətinə nəzər salmaq lazımdır. Çünki tarixi şəxsiyyətlərin fəaliyyətinin əhəmiyyəti onların rəhbərlik etdiyi dövrün çətinlikləri və sonrakı nəticələr kontekstində daha aydın görünür. Azərbaycan 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra yeni siyasi sistemin qurulması, iqtisadi münasibətlərin dəyişdirilməsi, milli təhlükəsizliyin təmin olunması və beynəlxalq münasibətlər sistemində öz yerinin müəyyənləş-dirilməsi kimi mürəkkəb vəzifələrlə üzləşmişdi. Müstəqilliyin ilk illərində ölkədə siyasi institutların zəifliyi, iqtisadi tənəzzül, hərbi qarşıdurma, daxili siyasi ziddiyyətlər və idarəetmə problemləri bir-birini tamamlayan böhran amillərinə çevrilmişdi. Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü nəticəsində ərazilərimizin işğalı, qaçqın və məcburi köçkün probleminin genişlənməsi dövlətin resurslarına ciddi təzyiq göstərirdi. 1993-cü ilin may-iyun aylarında vəziyyət daha da ağırlaşdı. Gəncə hadisələri, silahlı qarşıdurma təhlükəsi, dövlət hakimiyyətinə tabeçilik problemləri və mərkəzi idarəetmənin zəifləməsi ölkənin parçalanması ehtimalını gündəmə gətirmişdi. Azərbaycan qarşısında duran əsas məsələ artıq siyasi hakimiyyət uğrunda mübarizədən daha geniş məna daşıyırdı: müstəqil dövlətin mövcudluğunu qorumaq, milli birliyi təmin etmək və cəmiyyətdə dövlətə inamı bərpa etmək lazım idi. Prezident Kitabxanasının tarixi materiallarında da 1993-cü ilin ölkədə dərin sosial-iqtisadi və mənəvi-psixoloji böhranla xarakterizə olunduğu qeyd edilir. Bu faktlar həmin dövrün hadisələrinin ayrı-ayrı siyasi proseslər deyil, bütöv dövlətçilik böhranı çərçivəsində təhlil edilməsinin vacibliyini göstərir. Heydər Əliyevin 1993-cü ildə siyasi proseslərə qayıdışı Azərbaycan tarixinin mühüm mərhələlərindən biri oldu. Onun həmin dövrədək keçdiyi siyasi və idarəçilik yolu, dövlətçilik təcrübəsi və mürəkkəb siyasi şəraitdə qərar qəbul etmək bacarığı cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrində diqqət mərkəzində idi. 1990-cı ildə Bakıya qayıtdıqdan sonra Naxçıvana gedən Heydər Əliyev burada siyasi fəaliyyətini davam etdirmiş, 1991-ci ildə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Sovetinin sədri seçilmişdi. Naxçıvanda həyata keçirilən siyasi fəaliyyət, milli dövlətçilik prinsiplərinin müdafiəsi və müstəqillik ideyasına münasibət onun siyasi fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərini təşkil edirdi. 1993-cü ilin iyununda ölkədə yaranmış vəziyyət fonunda Heydər Əliyevin Bakıya dəvət olunması siyasi proseslərin yeni mərhələyə keçməsinə səbəb oldu. İyunun 15-də Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri seçilməsi, iyunun 24-dən isə Prezident səlahiyyətlərini həyata keçirməyə başlaması onun dövlət idarəçiliyindəki rolunu daha da artırdı. Bu hadisələrin ardıcıllığı mühüm bir məqamı ortaya qoyur: 3 oktyabr seçkisi qəfil yaranmış siyasi hadisə deyildi. O, 1993-cü ilin iyun ayından etibarən başlanan mürəkkəb dövlətçilik proseslərinin siyasi və hüquqi davamı idi. Heydər Əliyevin Gəncədə apardığı danışıqlar, siyasi qüvvələr arasında dialoqun qurulması istiqamətində fəaliyyəti və silahlı qarşıdurmanın qarşısının alınmasına yönəlmiş addımları həmin dövrün əsas hadisələri sırasında yer alırdı. 1993-cü il oktyabrın 3-də Azərbaycanda Prezident seçkiləri keçirildi və ümumxalq səsverməsinin nəticələrinə əsasən Heydər Əliyev Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçildi. Prezident Kitabxanasının məlumatına görə, seçkilərdə seçici fəallığı təxminən 90 faiz təşkil etmiş, Heydər Əliyev isə səslərin təqribən 99 faizini qazanmışdı. Bu nəticə həmin dövrdə ölkədə mövcud olan siyasi gözləntilərin və sabitliyə ehtiyacın göstəricilərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Bununla belə, peşəkar tarixi təhlil hadisələri rəsmi rəqəmlər üzərindən təqdim etməklə kifayətlənməməlidir. Seçkilərin keçirildiyi siyasi şərait, siyasi rəqabət imkanları və dövrün beynəlxalq müşahidəçilərinin qeydləri də araşdırmanın tərkib hissəsi olmalıdır. Human Rights Watch və ABŞ Dövlət Departamentinin 1993-cü il hesabatlarında həmin dövrün siyasi hüquqlar və seçki mühiti ilə bağlı problemlərinə diqqət yetirilir. Bu məqamların qeyd olunması tarixi hadisəyə münasibətin obyektivliyini və araşdırmanın elmi əsaslılığını gücləndirir. Lakin seçkinin tarixi əhəmiyyətini təhlil edərkən onun keçirildiyi dövrün əsas siyasi reallığını da nəzərdən qaçırmaq olmaz. Azərbaycan dövlətçiliyinin ciddi təhlükələrlə üzləşdiyi bir şəraitdə hakimiyyətin legitim siyasi mexanizmlər vasitəsilə formalaşdırılması və idarəetmədə sabitliyin yaradılması dövlətin gələcəyi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. Məhz bu baxımdan 3 oktyabr 1993-cü il Azərbaycanın müasir siyasi tarixində xüsusi yer tutur. Dövlət müstəqilliyinin qorunması onun hüquqi elan edilməsi ilə tamamlanmır. Müstəqillik davamlı institutların yaradılmasını, iqtisadi resursların səmərəli idarə olunmasını, milli təhlükəsizliyin təmin edilməsini və beynəlxalq münasibətlərdə müstəqil mövqenin formalaşdırılmasını tələb edir. Heydər Əliyevin Prezident seçilməsindən sonrakı dövrdə dövlət quruculuğu, iqtisadi islahatlar, beynəlxalq əlaqələrin genişləndirilməsi və ölkənin təhlükəsizlik sisteminin möhkəmləndirilməsi əsas istiqamətlərə çevrildi. 1994-cü ildə imzalanmış “Əsrin müqaviləsi” Azərbaycanın enerji strategiyasında yeni mərhələnin əsasını qoydu. Xarici investisiyaların cəlb edilməsi, Xəzər dənizinin enerji ehtiyatlarının beynəlxalq əməkdaşlıq çərçivəsində işlənməsi və Azərbaycanın dünya iqtisadiyyatına inteqrasiyası baxımından bu müqavilə xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Burada mühüm analitik məqam ondan ibarətdir ki, enerji strategiyası iqtisadi layihə olmaqla yanaşı, dövlətin geosiyasi mövqeyinə, beynəlxalq tərəfdaşlıqlarına və iqtisadi təhlükəsizliyinə də təsir göstərən vasitəyə çevrildi. Sonrakı illərdə Bakı-Tbilisi-Ceyhan əsas ixrac neft boru kəməri və digər regional enerji layihələri Azərbaycanın beynəlxalq iqtisadi əlaqələrinin genişlənməsinə xidmət etdi. Beləliklə, 1993-cü ildə qarşıya qoyulan dövlətçilik və iqtisadi inkişaf məqsədləri uzunmüddətli strateji layihələr vasitəsilə reallaşdırılmağa başladı. Bu proseslərin qiymətləndirilməsində bir həqiqət xüsusilə nəzərə alınmalıdır: təbii sərvətlər özlüyündə dövlətin inkişafına təminat vermir. Onların milli maraqlara uyğun idarə olunması, hüquqi mexanizmlərin qurulması və gəlirlərin iqtisadi inkişafın digər sahələrinə yönəldilməsi əsas şərtdir. XX əsrin sonlarında SSRİ-nin dağılması nəticəsində müstəqillik əldə edən bir sıra dövlətlər oxşar problemlərlə qarşılaşmışdılar. Yeni siyasi institutların yaradılması, iqtisadi sistemin transformasiyası, milli təhlükəsizliyin təmin edilməsi və beynəlxalq sistemə inteqrasiya postsovet məkanının əsas çağırışları idi. Məsələn, Baltikyanı dövlətlər müstəqillikdən sonra Avropa institutlarına inteqrasiyanı, iqtisadi islahatları və demokratik idarəetmənin möhkəmləndirilməsini prioritet seçmişdilər. Gürcüstan və Moldova kimi dövlətlər isə daxili siyasi ziddiyyətlər, ərazi münaqişələri və iqtisadi çətinliklərlə üzləşmişdilər. Azərbaycanın 1993-cü il təcrübəsi bu ümumi tarixi mənzərənin mühüm nümunələrindən biridir. Ölkəmizdə dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi, təhlükəsizlik məsələləri, iqtisadi transformasiya və beynəlxalq əlaqələrin qurulması eyni vaxtda həyata keçirilməli olan vəzifələr idi. Müqayisəli yanaşma göstərir ki, dövlətlərin müstəqillikdən sonrakı inkişafı üçün vahid və dəyişməz model mövcud deyil. Hər bir ölkənin tarixi, coğrafi mövqeyi, iqtisadi imkanları və təhlükəsizlik mühiti onun inkişaf strategiyasına təsir göstərir. Azərbaycanın geosiyasi mövqeyi, Xəzər hövzəsinin enerji potensialı və regiondakı mürəkkəb təhlükəsizlik şəraiti dövlət idarəçiliyində uzunmüddətli strateji yanaşmanı zəruri edirdi. Bu baxımdan Heydər Əliyevin dövlətçilik konsepsiyasında milli maraqların qorunması, siyasi sabitlik və beynəlxalq əməkdaşlıq mühüm yer tuturdu. Digər tərəfdən, dünya təcrübəsi göstərir ki, siyasi sabitliyin davamlı inkişafla tamamlanması üçün hüquqi dövlət institutları, ictimai iştirakçılıq, azad media və hesabatlı idarəçilik də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu prinsiplər hər bir müstəqil dövlətin inkişafını qiymətləndirmək üçün vacib meyarlardır. Tarixi hadisələrin əhəmiyyəti onların gələcək nəsillərə hansı siyasi və mənəvi irsi ötürməsi ilə də müəyyən olunur.
Heydər Əliyevin dövlətçilik irsi Azərbaycan tarixində idarəçilik təcrübəsi, milli maraqların müdafiəsi, azərbaycançılıq ideologiyası və dövlət institutlarının formalaşdırılması ilə bağlı geniş bir istiqaməti əhatə edir. 2003-cü ildən sonra Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən siyasət çərçivəsində Azərbaycanın iqtisadi və beynəlxalq mövqeyi yeni mərhələyə qədəm qoydu. 2020-ci il Vətən müharibəsi və 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilmiş antiterror tədbirlərindən sonra ölkəmizin ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin tam bərpası müasir Azərbaycan tarixinin mühüm hadisələrinə çevrildi. Bu nəticələrə tarixi yanaşma zamanı müxtəlif dövrlərin siyasi və hərbi şəraitini fərqləndirmək vacibdir. 1993-cü ildə qarşıya qoyulan əsas vəzifə dövlət müstəqilliyini və idarəetmə sistemini qorumaq idisə, müasir mərhələdə Azərbaycanın qarşısında dayanan əsas vəzifələrdən biri əldə olunmuş suverenliyin möhkəmləndirilməsi, işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası və davamlı inkişafın təmin edilməsidir. Bu mənada 1993-cü il dövlətçilik tariximizin başlanğıc mərhələlərindən birini, müasir dövr isə həmin dövlətçilik ənənəsinin yeni siyasi və iqtisadi şəraitdə davamını ifadə edir. 3 oktyabr 1993-cü il haqqında danışarkən əsas məqsəd keçmişi xatırlatmaqla kifayətlənməmək, həmin tarixin bugünkü və gələcək nəsillər üçün daşıdığı mənanı izah etmək olmalıdır. Gənc nəsil bilməlidir ki, müstəqil dövlət anlayışı bayraq, gerb və himnlə məhdudlaşmır. Dövlətçilik milli məsuliyyət, hüquqi düşüncə, ictimai həmrəylik, iqtisadi inkişaf və vətənə xidmət anlayışlarının vəhdətidir. 1993-cü ilin hadisələri göstərdi ki, dövlətin gələcəyi üçün siyasi məsuliyyət, peşəkar idarəçilik və milli maraqların qorunması nə qədər mühüm əhəmiyyət daşıyır. Həmin dövrün təcrübəsi eyni zamanda onu da xatırladır ki, daxili qarşıdurmalar, siyasi parçalanma və institusional zəiflik müstəqil dövlətin təhlükəsizliyinə ciddi təsir göstərə bilər. Bu səbəbdən Heydər Əliyevin siyasi irsinin öyrənilməsi tarixi məlumatların təkrarlanması deyil, dövlətçilik düşüncəsinin inkişaf etdirilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Tarixə hörmət onun hadisələrini araşdırmaq, faktları düzgün təqdim etmək və gələcək nəsillərə obyektiv şəkildə çatdırmaqla mümkündür. Peşəkar jurnalistikanın əsas vəzifəsi də məhz budur: hadisələrin emosional təsvirindən daha geniş məzmun yaratmaq, səbəb-nəticə əlaqələrini göstərmək və oxucunu düşünməyə sövq etmək. 3 oktyabr 1993-cü il Azərbaycan xalqının müasir dövlətçilik tarixində xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Bu tarix müstəqilliyin ilk illərində yaşanan ağır böhran, siyasi qeyri-sabitlik və təhlükəsizlik problemləri fonunda Heydər Əliyevin Prezident seçilməsi ilə ölkənin yeni inkişaf mərhələsinə keçidini ifadə edir. Həmin günün tarixi mahiyyəti seçki nəticələri ilə ölçülmür. Onun əhəmiyyəti dövlət idarəçiliyinin bərpası, milli birliyin möhkəmləndirilməsi, iqtisadi inkişaf strategiyasının formalaşdırılması və Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində mövqeyinin gücləndirilməsi istiqamətində sonrakı proseslərlə birlikdə qiymətləndirilməlidir. Bu gün Azərbaycan müstəqil dövlət kimi öz suverenliyini tam təmin etmiş, regional və beynəlxalq münasibətlərdə mühüm aktora çevrilmişdir. Müasir nailiyyətlərin tarixi köklərini araşdırarkən 1993-cü ilin siyasi qərarlarını, həmin dövrün mürəkkəb reallıqlarını və dövlətçilik təcrübəsini nəzərə almaq zəruridir. Mənim qənaətimcə, 3 oktyabr 1993-cü ilin Azərbaycan tarixindəki əsas dərsi dövlətçilik məsuliyyətinin hər şeydən üstün tutulmasıdır. Çünki dövlətin gücü onun iqtisadi imkanları ilə yanaşı, milli birliyində, möhkəm institutlarında, xalqın gələcəyə inamında və müstəqilliyini qorumaq iradəsində təzahür edir. 3 oktyabr 1993-cü il Azərbaycan tarixində bir seçki günü olmaqla yanaşı, dövlətçilik yaddaşımızın mühüm səhifəsi, müasir Azərbaycanın formalaşma yolunda tarixi mərhələ və gələcək nəsillərə ötürülən milli məsuliyyət nümunəsidir.
Fərid Mustafayev,
YAP Yasamal rayon təşkilatının fəalı
